Ο μεγάλος (αντιφατικός) Ανδρέας Παπανδρέου

Εκατό χρόνια από τη γέννηση του Ανδρέα Παπανδρέου και η απεχθής οικονομική κρίση φαίνεται ότι δεν απελευθέρωσε τη σκέψη μας από τις απόλυτες και ολέθριες «μανιχαΐστικές» προσεγγίσεις, του τύπου «ο Ανδρέας Παπανδρέου φταίει για τη χρεοκοπία μας»!

Αυτό είναι ένα τεράστιο μεθοδολογικό λάθος, γιατί η ίδια η δυτική δημοκρατία κατοχυρώνεται με τη διάλυση των δεικτών της βεβαιότητας και τη «θεσμοποίηση της σύγκρουσης» (Lefort).

Αρα οι ίδιες οι ευρωπαϊκές δημοκρατίες είναι αντιφατικές και, έτσι, πρέπει να αξιολογήσουμε και τον Ανδρέα Παπανδρέου, δηλαδή τη μεγάλη αντιφατική προσωπικότητα της μεταπολιτευτικής περιόδου.

Ποια είναι η προέχουσα θετική έκφανση του έργου του; Η περιοδική εναλλαγή των κομμάτων στην εξουσία και η αποκατάσταση του κοινοβουλευτισμού στην Ελλάδα!

Και αυτό δεν ήταν ένα αμελητέο ιστορικό επίτευγμα για ένα μεγάλο μέρος της κοινωνίας που ήταν στην κυριολεξία περιθωριοποιημένο μετά τη λήξη του εμφυλίου πολέμου.

Επίσης, κατά τη διάρκεια της πρωθυπουργίας του μειώθηκαν οι έντονες οικονομικές ανισότητες (πράγμα βεβαίως που οδήγησε – και αυτό ήταν πολύ κακό – στην πρωτοφανή αύξηση του δημόσιου χρέους από 20% το 1981 σε 80% το 1989, χωρίς βεβαίως η εποχή τούτη να μοιάζει καθόλου με τον εκφυλισμένο δημοσιονομικό εκτροχιασμό της «καραμανλικής» περιόδου 2007-2009, «New York Times», 12/6/2011).

Ποιες ήταν οι αρνητικές διαστάσεις της ιστορικής του πορείας;

Η παρουσία του «ηγεμόνα» Παπανδρέου εμπόδιζε τη λειτουργία των θεσμών (ενδεχομένως και εκείνων που ο ίδιος εγκαθίδρυε)!

Και, άρα, το γνωστό απόφθεγμα του Habermas ότι στις δυτικές δημοκρατίες «οι διαφορές και οι εντάσεις γίνονται αντικείμενο των θεσμών» δεν ήταν δυνατό να λειτουργήσει, αφού ο ίδιος μπορούσε αυταρχικά να παρεμβαίνει παντού.

Επίσης, ο Ανδρέας Παπανδρέου προώθησε ένα σοβιετικό μοντέλο κοινωνικής διάρθρωσης, όπου μια αποκρουστική κομματική ελίτ – από άσχετους ανθρώπους – έλεγχε τα πάντα στις τοπικές κοινωνίες και προωθούσε τη δικιά της «συνείδηση της νομιμότητας» (πέρα από τη νομιμότητα που πήγαζε από τους νόμους που ψηφίζονταν στη Βουλή)!

Και έτσι εκκολάφθηκαν οι απωθητικοί «κομματάνθρωποι» που δεν έκαναν τίποτε άλλο στη ζωή τους και οι διεφθαρμένες συνδικαλιστικές αριστοκρατίες που καταλάμβαναν τους δρόμους, τα πανεπιστήμια, τα σχολεία και ό,τι άλλο μπορεί να φανταστεί κανείς.

Το αποτέλεσμα ήταν η έντονη καταβαράθρωση της δημόσιας διοίκησης!

Ωστόσο η σύγκριση που προσπαθούν να διενεργήσουν κάποιοι σήμερα ανάμεσα στον Ανδρέα Παπανδρέου και τον Αλέξη Τσίπρα συνιστά μια άνευ προηγουμένου «ιστορική και πολιτισμική γελοιότητα». Γιατί; Θα αναφέρω ένα μόνο μέγεθος.

Ο Ανδρέας Παπανδρέου είχε μια τεράστια μορφωτική επάρκεια η οποία του επέτρεπε να πραγματοποιεί μια ορθή ανίχνευση του διεθνούς συσχετισμού των δυνάμεων και δεν θα έπαιζε ποτέ την τύχη της χώρας του «στα ζάρια» (όπως καταστροφικά έκανε ο σημερινός Πρωθυπουργός το καλοκαίρι του 2015)!

Ο Αλέξης Τσίπρας – δυστυχώς για τη χώρα – έχει ένα έντονο μορφωτικό έλλειμμα!

Σήμερα όμως δεν χρειαζόμαστε άλλους μεσσίες και όποιος κακέκτυπα προσπαθεί να μιμηθεί τον Ανδρέα Παπανδρέου υποπίπτει σίγουρα σε ένα ολέθριο λάθος!

Ο Γρηγόρης Καλφέλης είναι καθηγητής της Νομικής Σχολής του ΑΠΘKalfelis@law.auth.gr.