Από τον Πλάτωνα ώς τον Χόπερ

Υπάρχουν πολλοί τρόποι για να περιγράψει κανείς τη «Μεταφυσική της τέχνης» της Αθηνάς Δ. Μιράσγεζη. Ο πιο συμβατικός θα ήταν ότι η διδάκτωρ Φιλοσοφίας του Πανεπιστημίου Αθηνών θέτει ερωτήματα για έργα και καλλιτέχνες που θεωρούμε δεδομένα, για τη σχέση της τέχνης με την εξουσία (όπως στο σχετικό κεφάλαιο για τη φωτογραφία), για ορισμούς που ταλαιπώρησαν τους μεγαλύτερους φιλοσόφους και πλέον καταδυναστεύουν εμάς: τους θεατές και «καταναλωτές» τέχνης.

Υπάρχει, όμως, και η υπόδειξη του ίδιου του βιβλίου: τα ερωτήματα δηλαδή που έχουν ήδη τεθεί μέσα στην ιστορία της τέχνης («Ο Balzac του Rodin υπάρχει;»), τα διλήμματα μεταξύ των σημαντικότερων στοχαστών και οι σκέψεις των καλλιτεχνών για το δικό τους έργο, αλλά και των ομοτέχνων τους. «Ο Cezanne» γράφει ο Καντίνσκι (και υπενθυμίζει καίρια η Μιράσγεζη). «Ηξερε να δημιουργεί από ένα φλιτζάνι τσαγιού ένα έμψυχο ον ή καλύτερα μπορούσε να αναγνωρίζει σ’ αυτό το φλιτζάνι ένα ον. Ανεβάζει τη “Nature morte” σε ένα ύψος, όπου τα εξωτερικά “νεκρά” πράγματα γίνονται εσωτερικά ζωντανά. Μεταχειρίζεται τα πράγματα αυτά όπως ακριβώς τους ανθρώπους, επειδή είχε το χάρισμα να βλέπει την εσωτερική ζωή παντού».

Σε άλλα ερωτήματα του βιβλίου οι φωτογραφίες που «επικαλείται» η συγγραφέας μιλούν από μόνες τους. Οπως στο κεφάλαιο «Οι τέσσερις διαστάσεις του χώρου», όπου οι πόζες του Βάσλαβ Νιζίνσκι μοιάζουν ξαφνικά αφύσικες, σχεδόν παραμορφώνουν τον κορυφαίο χορευτή. «Ο χορός φθάνει ώς εμάς εξαρθρωμένος» σχολιάζει η Μιράσγεζη, για να ανοίξει ένα νέο κεφάλαιο: «Αντίθετα, η γλυπτική και η ζωγραφική μπορούν – κλέβοντας – να αγγίξουν την κίνηση. Μπορούν να αναπαραστήσουν όλες τις στιγμές ταυτόχρονα μέσα σε μία μόνο στιγμή του χρόνου… Ετσι ίσως μας γίνεται πιο κατανοητό το άγαλμα που του έφτιαξε ο Rodin. Οταν όλοι οι άλλοι ζωγράφοι και γλύπτες προσπαθούν να αποδώσουν την κίνηση του Nijinsky, ο Rodin δίνει στον χορευτή του μπρούντζο, βάρος, ακινησία».

Στοχευμένες παρατηρήσεις

Η συλλογή κειμένων βασίζεται στις πρώτες δημοσιεύσεις τους σε ξενόγλωσσα έντυπα ή διαλέξεις και ανακοινώσεις σε συνέδρια (όπως για τον Εντουαρντ Χόπερ στο 1ο Μεσογειακό Συνέδριο Αισθητικής το 2000 ή για την αισθησιακότητα και πορνογραφία στον Ναγκίσα Οσίμα στο 3ο του 2006). Ακόμη και με τη βαρύτητα της τεχνικής γλώσσας η έκδοση διαθέτει παράλληλα τη χάρη της αναζήτησης ανάμεσα σε κλασικά ή λιγότερο γνωστά κείμενα, πίνακες ζωγραφικής, αναφορές σε διαφορετικά είδη τέχνης. Δεν πρόκειται για ένα ανελέητο namedropping, αλλά για στοχευμένες παρατηρήσεις που συνιστούν κάθε φορά τον άξονα των επιμέρους κεφαλαίων (εκτός των προαναφερθέντων, «Ο χρόνος του Προμηθέα Δεσμώτη», «Το κόκκινο ως ρήμα: Γιώργος Λάππας», «Wassily Kandinsky», «Συνομιλία με το ασυνείδητο», «Η μάσκα του James Ensor», «Η τρέλα ως τεχνική», «Karlheinz Stockhausen», «Τα μάτια ως τόπος»).

Αθηνά Δ. Μιράσγεζη
Μεταφυσική της τέχνης
Εκδ. Ευρυδίκη, 2018, σελ. 315
Τιμή: 23 ευρώ