«Τα δάση έχουν εγκαταλειφθεί, για αυτό καίγονται!»

«Σε μια από τις ζώνες υψηλότερου κινδύνου για πυρκαγιές στον πλανήτη βρίσκεται ένα μεγάλο μέρος της Ελλάδας!». Αυτό επισημαίνει μιλώντας στα «ΝΕΑ» ο δασολόγος Παναγιώτης Λατσούδης. Ωστόσο, όπως αναφέρει, είναι άλλο πράγμα να παίρνει διαστάσεις η φωτιά γι’ αυτόν τον λόγο και άλλο η αντιμετώπισή της. Και η μη αποτελεσματική αντιμετώπιση των πρόσφατων πυρκαγιών, όπως υποστηρίζουν οι δασολόγοι, «έγκειται στο γεγονός ότι ο αντιπυρικός σχεδιασμός της χώρας βασίζεται στην καταστολή, ενώ θα έπρεπε να διαπερνά κάθε πτυχή της διαχείρισης του δασικού, εν γένει του φυσικού αλλά και του αστικού περιβάλλοντος».

Σύμφωνα με ειδικούς, η τραγικότερη πυρκαγιά στη σύγχρονη ελληνική ιστορία αποδεικνύει την αναποτελεσματικότητα του συστήματος δασοπροστασίας και πυροπροστασίας. Οπως λέει ο Παναγιώτης Λατσούδης, «101 χρόνια από τη μεγάλη πυρκαγιά της Θεσσαλονίκης (18 Αυγούστου 1917) και 11 χρόνια από τις καταστροφικές πυρκαγιές του 2007 δεν απετράπη μία ακόμη μεγαλύτερη τραγωδία». Οι επιστήμονες συγκλίνουν στο συμπέρασμα ότι «οι αλλαγές που συντελούνται – κλιματολογικές, περιβαλλοντικές κ.ά. – επιβάλλουν συνεχή εγρήγορση και έγκαιρο σχεδιασμό. Και στις τελευταίες καταστροφικές πυρκαγιές φάνηκε το έλλειμμα σε όλα αυτά που προτείνουν οι ειδικοί. Επιπλέον, χαρακτηριστικό είναι το γεγονός πως οι πρώτοι δέκα εποχικοί υπάλληλοι στο δασαρχείο Πεντέλης παρουσιάστηκαν στη δουλειά τους στις 23 Ιουλίου, την ημέρα δηλαδή που ξεκίνησαν οι φωτιές.

Η παράμετρος. Ωστόσο, υπάρχει και μια άλλη παράμετρος που πλέον βάζουν όλοι οι ειδικοί επιστήμονες. Και αυτή αφορά τη διαχείριση των δασών. Οπως λένε, εξαιτίας της εγκατάλειψης των δασών, έχει συσσωρευτεί πολύ μεγάλη ποσότητα εύφλεκτης – καύσιμης ύλης. Ενδεικτική είναι η περίπτωση των ρητινοπαραγωγών. Τη δεκαετία του ’60 η ρητινοπαραγωγή άγγιξε ποσοστά-ρεκόρ (42.000 τόνους το 1962). Σήμερα η παραγωγή έχει πέσει αισθητά και οι ρητινοκαλλιεργητές μετά βίας φθάνουν τους 300 (με τους περισσότερους να είναι στη Βόρεια Εύβοια).

«Ασπίδα». Τα οφέλη από τη διαχείριση του δάσους από τους ρητινοκαλλιεργητές είναι πολύ μεγάλα: αποψίλωση από ξερούς θάμνους και κλαδιά, άνοιγμα και καθαριότητα των δασικών δρόμων, φροντίδα να μένουν ανοιχτές οι ζώνες πυροπροστασίας. Εξ ου και η προαναφερόμενη ρήση «δάση που ρητινεύονται δύσκολα καίγονται».Σύμφωνα με δασικούς, πριν από την κρίση για τη ρητινοκαλλιέργεια υπήρχε κρατική επιδότηση από 3,2 έως 3,5 εκατ. ευρώ τον χρόνο. Σήμερα έχει μειωθεί στα περίπου 2,2 εκατ. ευρώ το χρόνο.

Επίσης, λόγω της μειωμένης χρηματοδότησης των δασικών συνεταιρισμών, έχουν μειωθεί οι εργασίες διαχείρισης του δάσους από αυτούς. Παλαιότερα, έως το 2009, η χρηματοδότησή τους κυμαινόταν από 25 έως 30 εκατομμύρια τον χρόνο.

Την ίδια ώρα, με την κατάργηση της Αγροφυλακής το 2010, οι 1.200 αγροφύλακες εντάχθηκαν στα δασαρχεία που έχουν πλέον και την αρμοδιότητα της πρώην Αγροφυλακής. Και τα προβλήματα επιδεινώνονται με τις ελλείψεις που υπάρχουν στα δασαρχεία σε εξειδικευμένο επιστημονικό προσωπικό. Το λεγόμενο μάχιμο προσωπικό απαρτίζουν 600 δασολόγοι, 350 δασοπόνοι και 1.200 δασοφύλακες.

Επιπλέον, δεν γίνονται προσλήψεις εποχικού προσωπικού για καθαρισμούς στα δάση. Φέτος, όπως λέει ο πρόεδρος της Πανελλήνιας Ομοσπονδίας Δασοφυλάκων Γιώργος Παπαδιάς, ξεκίνησε η διαδικασία, αλλά στο δασαρχείο Πεντέλης, για παράδειγμα, οι πρώτοι δέκα εποχικοί υπάλληλοι ήρθαν στις 23 Ιουλίου – την ημέρα που ξέσπασαν οι καταστρεπτικές πυρκαγιές – και αναμένονται άλλοι 40. Στο μεταξύ, το εν λόγω δασαρχείο έχει μεγάλες ελλείψεις σε ειδικά αυτοκίνητα και άλλα τεχνικά μέσα.

Υψηλού κινδύνου. Το κλίμα στις περιοχές όπου ευνοούνται οι πυρκαγιές διακρίνεται – συνήθως – από μια παρατεταμένη ξηροθερμική περίοδο (συνήθως από το τέλος της άνοιξης έως τις αρχές του φθινοπώρου), όπου η ατμόσφαιρα και μεγάλο μέρος της βλάστησης είναι ξηρά και η θερμοκρασία του αέρα υψηλή. Συχνά επίσης, την ίδια περίοδο, πνέουν δυνατοί άνεμοι, όπως τα μελτέμια και η θαλάσσια αύρα, που βοηθούν τη δράση της φωτιάς.

«Τα δάση που καίγονται συνήθως στην Ελλάδα είναι τα πευκοδάση χαμηλού υψομέτρου» εξηγούν από την Ελληνική Ορνιθολογική Εταιρεία. «Τα φυτικά είδη των δασών αυτών αλλά και άλλων μορφών βλάστησης που καίγονται τακτικά χαρακτηρίζονται ως “πυρόφυτα” ή “πυρόφιλα” ή ακόμη και “πυράντοχα”. Τέτοια είδη είναι η χαλέπιος πεύκη και η τραχεία πεύκη και οι λαδανιές (θάμνοι)».

Δεν καταστρέφονται. Οι σπόροι αυτών των δέντρων δεν καταστρέφονται από τη φωτιά. Μάλιστα, οι σπόροι ορισμένων ειδών φυτρώνουν πιο εύκολα μετά τη φωτιά. Από την άλλη, τα νεαρά δεντράκια που χρειάζονται φως μεγαλώνουν πιο εύκολα στο ανοιχτό ηλιόλουστο έδαφος παρά κάτω από τη σκιά του δάσους. Επίσης οι θάμνοι που φυτρώνουν κάτω από τα δέντρα (στον υπόροφο του δάσους) πρεμνοβλαστάνουν έντονα μετά τη φωτιά. Από τη βάση των κορμών δηλαδή (πρέμνο), κοντά στις ρίζες, εμφανίζονται σύντομα νέοι και εύρωστοι βλαστοί. Υπό κανονικές συνθήκες, τα δάση της χαλεπίου και της τραχείας πεύκης αναγεννώνται γρήγορα.

Ενώ τα πεύκα πρέπει να αφήσουν οπωσδήποτε πίσω τους σπόρους για να αναγεννηθούν, οι δρύες (βελανιδιές) μπορούν να ακολουθήσουν τη διαδικασία παραγωγής πρεμνοβλαστημάτων και δεν είναι απαραίτητο να αφήσουν σπόρους. Από τη βάση τους φυτρώνουν σύντομα νέα βλαστάρια.

Συχνά όμως η φυσική διαδικασία αποκόπτεται από την ανθρώπινη παρέμβαση και κυρίως από τις επανειλημμένες πυρκαγιές, τη βόσκηση, την αυθαίρετη δόμηση ή τη επέκταση των καλλιεργειών.

Ετσι, εάν μετά την πυρκαγιά ακολουθήσει άλλη, πριν προλάβουν τα δέντρα να καρποφορήσουν, ή εάν οι καμένες εκτάσεις υπερβοσκηθούν ή εκχερσωθούν, χάνεται κάθε ευκαιρία για αποκατάσταση ή αναβάθμιση του δάσους.

Η βόσκηση μπορεί μάλιστα να αποδειχθεί πιο καταστροφική για ένα δάσος από μια πυρκαγιά εάν γίνει ανεξέλεγκτα, καθώς τα ζώα κατατρώγουν τα νεαρά δεντράκια και την υπόλοιπη βλάστηση κάνοντας το έδαφος λιγότερο πορώδες. Αντίθετα, η βόσκηση πριν από την πυρκαγιά μπορεί να βοηθήσει στην αντιπυρική προστασία καθώς περιορίζει την καύσιμη ύλη.