Η διεθνής υψίφωνος με αφορμή την συναυλία στο Μέγαρο Μουσικής Αθηνών «Το τραύμα του πολέμου και το θαύμα της αναγέννησης » μιλά για την γυμνή αλήθεια των ποιημάτων, τις μεταμορφώσεις των συναισθημάτων, τη φθορά την ελπίδα και του φως που αναδύεται μέσα από τη μουσική των Στράους και Σοστακόβιτς.
Απρόσμενες συγγένειες φωτίζει η συνύπαρξη δύο έργων που δημιουργήθηκαν σε διαφορετικά πολιτικά και ιστορικά περιβάλλοντα. Παρόλο που η σοβιετική αισθητική και η γερμανική παράδοση, διανύουν διαφορετικές μουσικές διαδρομές, συμπορεύονται πάνω στη μνήμη, την απώλεια και την ανθρώπινη αξιοπρέπεια. Μέσα από αυτόν τον κοινό στοχασμό αναδύεται η δύναμη της τέχνης να μεταμορφώσει το ιστορικό τραύμα σε εμπειρία νοήματος και τη μνήμη σε πράξη αντίστασης απέναντι στη λήθη. Και τα αφηγούνται ιδανικά δυο ύστερα αριστουργήματα του 20ού αιώνα που παρουσιάζονται αύριο στο Μέγαρο Μουσικής Αθηνών: Οι «Μεταμορφώσεις, σπουδή για 23 σόλο έγχορδα. του Ρίχαρντ Στράους και «Συμφωνία αρ. 14 σε σολ ελάσσονα, έργο 135» του Ντμίτρι Σοστακόβιτς .
Η συνομιλία των δύο μεγάλων συνθετών που βίωσαν τις συμφορές του αιώνα τους, δημιουργεί τον πυρήνα του δραματικά επίκαιρου προγράμματος που διερευνά το τραύμα του πολέμου και το θαύμα της αναγέννησης . Την ερμηνεία των έργων αναλαμβάνει η σπουδαία Καμεράτα Ορχήστρα Φίλων της μουσικής , υπό την διεύθυνση του ανήσυχου αρχιμουσικού Μάρκελλου Χρυσικόπουλου. Μαζί τους, η υψίφωνος Μυρτώ Παπαθανασίου και ο βαθύφωνος Σρέτεν Μανοΐλοβιτς.
«Δυστυχώς ζούμε ξανά σε μια εποχή όπου ο πόλεμος είναι πολύ κοντά μας. Αυτό που κάνει τόσο δυνατά τα δύο αυτά έργα είναι ότι δεν μιλούν μόνο για μια συγκεκριμένη εποχή αλλά για μια διαχρονική ανθρώπινη εμπειρία. Μιλούν για την απώλεια, για τη εύθραυστη φύση της ζωής αλλά και την ανάγκη του ανθρώπου να συνεχίζει να προχωράει . Ίσως τελικά η μνήμη και η τέχνη να είναι ο τρόπος με τον οποίο ο άνθρωπος μεταμορφώνει το τραύμα σε συνείδηση και το σκοτάδι σε φως»
Την άνοιξη του 1945, βλέποντας την πολιτιστική καρδιά της Γερμανίας να μετατρέπεται σε ερείπια, ο Ρίχαρντ Στράους ολοκληρώνει τις «Μεταμορφώσεις». Το έργο ξεδιπλώνεται σαν ένα αδιάκοπο ποτάμι ήχου για 23 σόλο έγχορδα, όπου κάθε φωνή συμβάλλει σε μια συλλογική ελεγεία. Η σκέψη της «μεταμόρφωσης», όπως τη διατύπωσε ο Γκαίτε, διαπερνά ολόκληρη τη σύνθεση: η θλίψη δεν μένει ακίνητη αλλά μετασχηματίζεται, κυλά και αφήνει να διαφανεί —έστω αμυδρά— μια προοπτική ελπίδας. Στο τέλος αναδύεται το πένθιμο εμβατήριο από την «Ηρωική» Συμφωνία του Μπετόβεν, πάνω από το οποίο ο Στράους σημειώνει στην παρτιτούρα τη φράση In memoriam — έναν αποχαιρετισμό σε έναν κόσμο που είχε χαθεί οριστικά.
Είκοσι τέσσερα χρόνια αργότερα, το 1969, ο Ντμίτρι Σοστακόβιτς γράφει τη Συμφωνία αρ. 14, ένα από τα πιο προσωπικά και τολμηρά έργα του. Ο σοβιετικός συνθέτης αντιμετωπίζει το θέμα του θανάτου χωρίς εξωραϊσμούς και χωρίς ψεύτικες παρηγοριές. Αφιερώνει το έργο στον φίλο του Μπέντζαμιν Μπρίττεν, αναγνωρίζοντας την κοινή τους ευαισθησία για την ανθρώπινη αξιοπρέπεια απέναντι στη βία και την αυθαίρετη εξουσία. Βασισμένη σε ποιήματα των Φεντερίκο Γκαρθία Λόρκα, Γκυγιώμ Απολλιναίρ, Βίλχελμ Κύχελμπεκερ και Ράινερ Μαρία Ρίλκε, η συμφωνία μιλά για την ευάλωτη φύση του ανθρώπου και για τη λεπτή γραμμή που χωρίζει την απελπισία από την εξέγερση της ψυχής.
Μέσα από αυτή τη συνάντηση, δύο φωνές του 20ού αιώνα, σε διαφορετικούς τόπους αλλά με κοινή εμπειρία ιστορικών καταστροφών, υπενθυμίζουν ότι η μουσική μπορεί να γίνει χώρος μνήμης, πένθους αλλά και βαθιάς ανθρώπινης κατανόησης.
Οπως τονίζει η διεθνής υψίφωνος Μυρτώ Παπαθανασίου πρόκειται για δυο εμβληματικά έργα «από τη μια αυτό του Ρίχαρντ Στράους το Metamorphosen που γράφτηκε κατά τις πιο σκοτεινές και τελευταίες μέρες του Β’ παγκοσμιου πολέμου , ένα ”πένθος για το Μόναχο” όπως ο συνθέτης χαρακτηριστικά το αναφέρει και η 14η συμφωνία του Σοστακόβιτς, μέρος της οποίας ο συνθέτης συνέθεσε κατά την παραμονή του στο νοσοκομείο αποτελούν ένα βαθύ μουσικό στοχασμό πάνω στην απώλεια και την καταστροφή που άφησε πίσω του ο πόλεμος αλλά και την μη εξωραϊστική ματιά του Σοστακόβιτς για τον θάνατο. Μέσα από τα 11 ποιήματα ο θάνατος παρουσιάζεται γυμνός και άλλοτε είναι παράλογος, άλλοτε ξαφνικός , άλλοτε αναπόφευκτος και καθόλου ηρωικός. Σ’ αυτό το σκοτεινό κάδρο προσπαθώ να σταθώ ως ο ανθρώπινος ήχος που δηλώνεται με ειλικρίνεια , με απλότητα , με ευθύτητα αλλά και με σαρκασμό ανάλογα με την υφή και το τί εξιστορεί το κάθε ποίημα . Αυτό που με συγκινεί είναι ότι ακόμη και μέσα σε ένα τόσο σκοτεινό τοπίο, είναι έργα που αφήνουν χώρο για κάτι βαθιά ανθρώπινο: μια αίσθηση αντοχής και μια υπενθύμιση της αξίας της ζωής».
Ποια είναι η μεγαλύτερη πρόκληση που αντιμετωπίζει μια υψίφωνος σε ένα έργο όπως η Συμφωνία No. 14 του Ντμίτρι Σοστακόβιτς;
Πιστεύω πως είναι αυτές οι εναλλαγές διάθεσης και χαρακτήρα. Κάθε μέρος είναι σχεδόν ένας θεατρικός κόσμος και η φωνή καλείται να κινείται ή καλύτερα να μετακινείται σε διαφορετικά συναισθηματικά τοπία. Έχει στιγμές μεγάλης αιχμηρότητας και έντασης , άλλες τρυφερότητας και λεπτότητας. Πρέπει με κάποιο τρόπο να ξεδιπλώσεις όλα τα χρώματα της φωνής σου και αυτό το βρίσκω τρομερά ελκυστικό.
Βέβαια ταυτόχρονα η ακρίβεια στον λόγο και στο ρυθμό είναι σύμμαχοι σ΄αυτό το παιχνίδι και καλούμε να βρω την ισορροπία ανάμεσα στις φωτοσκιάσεις, τις μικρομετατοπίσεις και στην ακρίβεια που προαναφέρθηκα. Κάνει χρήση της φωνής με διάφορους τρόπους: άλλοτε δραματική, σαρκαστική και ανελέητη, άλλοτε τρυφερή ανήμπορη, και μόνη. Αυτή η συνεχής μεταμόρφωση είναι ίσως και το πιο συναρπαστικό κομμάτι της ερμηνείας και θα έλεγα πως είναι πρόκληση για κάθε ερμηνευτή .
Πώς ισορροπείτε ανάμεσα στη δραματικότητα και τη λιτότητα που απαιτεί το έργο;
Πιστεύω πως το κλειδί είναι να εμπιστευτώ τη δύναμη της μουσικής και του λόγου . Πάντα σ’ αυτού του είδους τα έργα που περνάνε από τη μία κατάσταση στην άλλη, εμπιστεύομαι το ένστικτό μου αλλά και τη γνώμη του μαέστρου με τον οποίο συνεργάζομαι. Όλα αυτά στοιχεία τα δουλέψαμε πάρα πολύ με τον μαέστρο μου Μάρκελλο Χρυσικόπουλο. Σίγουρα δεν είναι κάτι εύκολο και απαιτείται πολλή δουλειά. Η πρόκληση είναι να κρατήσεις τη δραματικότητα χωρίς να την υπερτονισεις και να αφήσεις τη λιτότητα να αποκαλύψει όλο το βάρος της μεγαλειώδους μουσικής. Σ αυτήν την ισορροπία βρίσκεται η δύναμη αυτής της σύνθεσης.
Η Συμφωνία βασίζεται σε ποιήματα των Φεντερίκο Γκαρθία Λόρκα, Γκιγιώμ Απολλιναίρ, Βίλχελμ Κύχελμπεκερ και Ράινερ Μαρία Ρίλκε. Πώς επηρεάζει η ποιητική γλώσσα τη φωνητική και εκφραστική σας προσέγγιση;
Η ποιητική γλώσσα δεν επηρεάζει όχι μόνο τη φωνητική προσέγγιση αλλά πιστεύω και τον ρόλο της ορχήστρας. Συχνά η φωνή και η ορχήστρα συνομιλούν μεταξύ τους: είτε απαντούν η μία στην άλλη , είτε διαφωνούν και διακόπτουν η μία την άλλη , άλλοτε σχολιάζουν φωτίζοντας διαφορετικά το ίδιο συναίσθημα. Υπάρχει μια συνεχής δραματουργική σχέση ανάμεσα τους καθώς η φωνή αφηγείται και η ορχήστρα αντιδρά ,ή η ορχήστρα προεκτεκτείνει ή παρεμβαίνει κοφτά δημιουργώντας έντονο κοντραστ, άλλοτε πάλι η ορχήστρα λειτουργεί ως σχόλιο πίσω από τον λόγο, δίνοντας μια δεύτερη διάσταση στο κείμενο . Άλλες φορές συμμαχούν.
Στον Λόρκα ο θάνατος τριγυρνά μέσα σε μια ταβέρνα και η φωνή δραματικά το αφηγείται ενώ σε άλλα σημεία αποστασιοποιείται σαν να ναι μια ρουτίνα ο θάνατος, ενώ η ορχήστρα αντιδρά έντονα και αιχμηρά . Ενώ για παράδειγμα στον Απολλιναίρ που περιγράφει τα τρία μεγάλα κρίνα στον άταφο τάφο η μουσική συνοδεύει τη μοναξιά του ποιήματος και η φωνή γίνεται ζευγάρι άλλοτε με τον λυρισμό του βιολοντσέλου άλλοτε με τον απύθμενο ήχο του κοντραμπάσσου.
Υπάρχει κάποιο από τα ποιήματα της Συμφωνίας που σας αγγίζει ιδιαίτερα;
Αυτό του Απολλιναίρ , το 4ο, το τραγούδι του αυτόχειρα που ήδη προανέφερα είναι αυτό που με αγγίζει ιδιαίτερα. Γιατί ακριβώς δεν ξέρω . Είναι συγκλονιστική η συνάντηση της ζωής των τριών κρίνων με το νεκρό σώμα στον άσταυρο τάφο..
Πιστεύετε ότι ένα τέτοιο πρόγραμμα αποκτά ιδιαίτερη επικαιρότητα στη σημερινή εποχή;
Δυστυχώς ζούμε ξανά σε μια εποχή όπου ο πόλεμος είναι πολύ κοντά μας. Αυτό που κάνει τόσο δυνατά τα δύο αυτά έργα είναι ότι δεν μιλούν μόνο για μια συγκεκριμένη εποχή αλλά για μια διαχρονική ανθρώπινη εμπειρία. Μιλούν για την απώλεια, για τη εύθραυστη φύση της ζωής αλλά και την ανάγκη του ανθρώπου να συνεχίζει να προχωράει . Ίσως τελικά η μνήμη και η τέχνη να είναι ο τρόπος με τον οποίο ο άνθρωπος μεταμορφώνει το τραύμα σε συνείδηση και το σκοτάδι σε φως.
Ο Σοστακόβιτς προσεγγίζει τον θάνατο χωρίς εξωραϊσμούς. Πώς αντιλαμβάνεστε αυτή τη «γυμνή» αλήθεια πάνω στη σκηνή;
Πράγματι δεν θα μπορούσε να ήταν διαφορετικά καθώς τα ποιήματα που έχουν μελοποιηθεί δίνουν τη γυμνή αλήθεια και αισθάνομαι πως η φωνή οφείλει να είναι το μέσο που μεταφέρει αυτήν την αλήθεια άλλες άλλοτε ως γκροτέσκ πορτραίτο, άλλοτε ως αφηγητής, άλλοτε ως μάρτυρας που κοιτά κατάματα τον θάνατο.
INFO
Μέγαρο Μουσικής Αθηνών, Αίθουσα Χρήστος Λαμπράκης Σάββατο 14 Μαρτίου , στις 20:30 . Καμεράτα Ορχήστρα των Φίλων της Μουσικής, μουσική διεύθυνση, Μάρκελλος Χρυσικόπουλος , σολίστ,Μυρτώ Παπαθανασίου, Sreten Manoilovic. Εισιτήρια, τηλ: 210 72 82 333, www.megaron.gr
