Ενας αναρχικός αριστοκράτης

Απλώς, νομίζω πως κάπου κάπου επιβάλλεται να παίρνουμε κι εμείς τον λόγο για να μην τον μονοπωλούν οι ΤΕΧΝΟΚΡΑΤΕΣ»

(Νίκος Παναγιωτόπουλος – απόσπασμα από το βιβλίο του «Επάγγελμα: ερασιτέχνης σκηνοθέτης», εκδόσεις Αιγόκερως).

Γοητευτικός και γεμάτος αντιθέσεις, ο Νίκος Παναγιωτόπουλος μπορούσε να είναι – όπως ορθώς αναφέρει ο Σταμάτης Κραουνάκης – αριστοκράτης και αναρχικός από τη μια στιγμή στην άλλη. Αλλες φορές περιφρονούσε το κοινό (και το δήλωνε κιόλας), άλλες πάλι απολάμβανε τις εμπορικές του επιτυχίες (όπως το «Αυτή η νύχτα μένει») – και φυσικά απολάμβανε εξίσου και την αυτοαναίρεση. Σε μια κουβέντα πάνω μπορούσε να κινηθεί τόσο περίτεχνα, που δεν προλάβαινες να συνειδητοποιήσεις πως, μισή ώρα πριν, επιχειρηματολογούσατε από τις ακριβώς αντίθετες θέσεις. Γι’ αυτό και στη φιλμογραφία του συναντάς το «Delivery», μια από τις πιο ρεαλιστικές καταγραφές των αθηναϊκών γκέτο, και το αστραφτερό (και γυρισμένο στη Μύκονο) «Beautiful People», το ερωτικό του γράμμα στην «Περιφρόνηση» του Γκοντάρ. Παρά το ειδικό του βάρος (που το γνώριζε και ο ίδιος), σπανίως έπαιρνε τον εαυτό του στα σοβαρά: σχεδόν όλες του οι ταινίες μοιάζουν με παιχνιδίσματα πάνω σε μια ιδέα. Ή, όπως μου είχε πει μόλις δυο εβδομάδες πριν από τον αιφνίδιο θάνατό του (στις 11 Ιαονουαρίου 2016), «αυτό μου αρέσει να κάνω, να διακινώ πλάνα, μπας και ξυπνήσει καμιά συγκίνηση, καμιά ιδέα». Από ιδέες και συγκινήσεις άλλο τίποτα – και το ταξίδι στη φιλμογραφία του, που έστησε φέτος το 29ο Πανόραμα Ευρωπαϊκού Κινηματογράφου (που – ευτυχώς – επιμένει να διοργανώνει ο Νίνος Φενέκ Μικελίδης), αποτελεί από μόνο του ένα σημαντικό γεγονός. Πιάνοντας αυτό ως αφορμή, ζητήσαμε από φίλους και συνεργάτες του Νίκου να μας πουν δυο λόγια.

Σταμάτης Κραουνάκης,
σκηνοθέτης

«Αυτή η νύχτα μένει»: με το Βραβείο Μουσικής στο Φεστιβάλ Θεσσαλονίκης επιβραβεύτηκε η πειθαρχία με την οποία μπήκα στην ταινία και υπηρέτησα τον ήχο των σκυλάδικων. Το ομότιτλο τραγούδι, ύμνος στην καριέρα μου. Με τον αδιέξοδο έρωτα των πρωταγωνιστών, ο Νίκος προέβλεψε ένα μέλλον δίχως ελπίδα, που αντανακλάται και στους στίχους μου «…αυτή η νύχτα μένει αιώνες παγωμένη, που δυο ψυχές δεν βρήκαν καταφύγιο». Με τον Νίκο «παντρευτήκαμε» σιωπηλά γιατί ταιριάξαμε. Ποτέ δεν είπαμε πολλά. Μου διάβαζε ψυχρά τα σενάρια (οι καλύτερες ώρες μας). Στην ατάκα «στις χώρες του υπαρκτού σοσιαλισμού γίνονται τα καλύτερα γαμήσια στα σκυλάδικα», η Δάφνη Σημίτη αποχώρησε από την αίθουσα. Ολος ο Παναγιωτόπουλος αποτελεί κομμάτι της ιστορίας του κινηματογράφου μας. Θα αναλύουμε για χρόνια τις εμμονές του, ενώ θα κοιτάμε και την Αθήνα, πώς ήτανε στην εποχή των γυρισμάτων. Στην κηδεία του Νίκου σκεφτόμουν έντονα τον στίχο μου «μια ώρα διαρκεί ο βίος των εντόμων» από τα «Φεγγάρια». Το «Delivery» είναι η πρώτη ταινία που καταγράφει την Αθήνα των αστέγων με σκληρό τρόπο – μνημείο. Στην «Κόρη του Ρέμπραντ» του έβγαλα καπέλο για την ευφυή σκηνή του φινάλε, με την παρέλαση όλων αυτών των τουρταρισμένων σούργελων που αποχωρούν ενώ ένα σκυλί γαβγίζει. Στην τελευταία, που δεν πρόλαβε για κάποιον λόγο, αναβάλλαμε συνέχεια το ραντεβού για το σενάριο… Ολο μου το ταξίδι με τον Νίκο, ένα υπέροχο παιχνίδι. Εστέτ αναρχικός. Αριστοκράτης και είρων: στο πυρ το εξώτερον εξουσία και αστική τάξη. Κατέγραψε την Αθήνα με έρωτα, αλλά και φόκους στην ανθρώπινη απώλεια. Παιδί του Μάη του ’68, ο Παναγιωτόπουλος έκανε ένα ακαριαίο γεια, για να μη χρειαστεί να σχολιάσει άλλο αυτή τη χώρα. Το θέμα είναι ότι άντεξε, μίλησε με παραβολές όπως όλοι οι μεγάλοι ποιητές, γιατί ήταν ένας ποιητής.

Αλεξία Καλτσίκη, ηθοποιός

Ανάλαφρος
λόγω βαθύτητας

Είναι τελικά πολύ δύσκολο να μιλήσεις ή να γράψεις για έναν φίλο που δεν είναι πια εδώ. Οι λέξεις δεν σου αρκούν. Ο Νίκος για μένα ήταν εκτός από σημαντικός σκηνοθέτης και γενναιόδωρος φίλος και κάτι περισσότερο, συγγενικό πρόσωπο. Οταν τον σκέφτομαι χαμογελώ. Θυμάμαι σαν και τώρα την πρώτη φορά που πήγα στο σπίτι του Νίκου και της αγαπημένης του Μαριάννας στη Ραβινέ για τη νέα του τότε ταινία «Delivery» (2003), σε  σενάριο του ίδιου και του Μισέλ Φάις. Εκεί γνώρισα έναν άνθρωπο παθιασμένο με τη δουλειά του, που όχι μόνο ήταν ανοιχτός να ακούσει σκέψεις και προτάσεις, αλλά και σχεδόν πιεστικός ώστε να γίνεις πιο ενεργός, πιο συμμετοχικός στη συνεργασία.

Απο την πρώτη μας εκείνη συνάντηση ήξερα πως έχω να κάνω με έναν άνθρωπο που δεν κρύβει τα λόγια του, πράγμα επικίνδυνο αλλά και ανακουφιστικό την ίδια στιγμή. Τώρα που οι καιροί γίνονται όλο και πιο ζοφεροί, η αύρα του Νίκου μου δίνει δύναμη. Ο Νίκος είχε μια δροσερή, φρέσκια σκέψη και στάση στην τέχνη και τη ζωή. Δεν πήρε ποτέ τον εαυτό του στα σοβαρά – πολλοί το διατυμπανίζουν, λίγοι τολμούν να το κάνουν. Ο Νίκος, άλλωστε, συμφωνούσε με τον Πούσκιν, που λέει κάπου ότι «η ποίηση πρέπει να είναι λιγάκι ανόητη». Ηταν ανάλαφρος λόγω βαθύτητας.

Κωστής Σαμαράς, σκηνοθέτης

«Μου ζητάς να σου πω μια ιστορία με αρχή, μέση και τέλος. Αρχή γίνεται κάθε στιγμή και το τέλος δεν χωράει στην οθόνη που βλέπεις». Η εισαγωγική φράση του «Βαριετέ» θα μπορούσε να είναι η επιγραφή στην είσοδο ενός σύμπαντος που ο Νίκος Παναγιωτόπουλος θα είχε οικοδομήσει αποκλειστικά στη λεπτή, αυτοκρατορική οδό που θα περνούσε – σαν καμήλα μέσα από την τρύπα μιας βελόνας – ανάμεσα από τις συμπληγάδες των αντιφάσεων.

Μου ζητάς μια ταινία, αλλά τι είναι μια ταινία; Ο Παναγιωτόπουλος δεν σταμάτησε να αναρωτιέται με την αβίαστη μελαγχολία ενός παιδιού, γνωρίζοντας πως κατά βάθος δεν υπάρχει βάθος. Σβήνοντας, δηλαδή, οποιαδήποτε βαρύγδουπη πατημασιά θα τον καθιστούσε ένοχο μιας γνώσης που αρνείται την απόλυτη αναίρεσή της.

Μου ζητάς μια ταινία, αλλά τι μπορώ να κάνω γι’ αυτό; Ο Παναγιωτόπουλος δεν σταματούσε να υπενθυμίζει στον εαυτό του τις πιο πικρές αλήθειες σαν ξεκαρδιστικά ανέκδοτα: Οτι η τέχνη είναι μια θητεία στο να επιζητείς την εκτίμηση αυτών που περιφρονείς. Οτι τα πιο πολλά όνειρα ενός σκηνοθέτη είναι καταδικασμένα να μείνουν ανεκπλήρωτα. Οτι δεν έχουμε ιδέα γιατί κάνουμε ό,τι κάνουμε.

Καθώς συμφιλιωνόταν όλο και περισσότερο με τα παραπάνω ανέκδοτα, ονόμασε την τελευταία του ταινία «Amor fati» («Αγάπη του πεπρωμένου») κι έφυγε κεφάτος και ακμαίος χωρίς να την ολοκληρώσει. Ηταν η τελευταία του αντίφαση, αλλά και η πανηγυρική απόδειξη ότι «το τέλος δεν χωράει στην οθόνη που βλέπεις».  

Γιάννης Στάνκογλου, ηθοποιός

Σεξουαλική σχέση με το σινεμά

Με τον Νίκο συναντηθήκαμε πρώτη φορά για το «Δεσμά αίματος» και έχω μόνο ευχάριστες αναμνήσεις. Ηταν ένας σκηνοθέτης που σε καλούσε στο σπίτι του και σου διάβαζε ο ίδιος το σενάριο – δεν το συνηθίζουν πολλοί αυτό. Την ίδια στιγμή, βέβαια, σου άφηνε επίτηδες κάποια κενά – σου έδειχνε μονάχα αυτά που είχες εσύ να κάνεις και, πολλές φορές, δεν ήξερες τι γίνεται μέσα στην ιστορία. Ο ίδιος όμως ήξερε πολύ καλά τι ήθελε. Σε τέτοιο βαθμό που τελείωνε τα γυρίσματα μέσα σε δυόμισι εβδομάδες. Και αναρωτιόσουν εσύ, τώρα κάναμε ταινία; Μετά έβλεπες το αποτέλεσμα και δεν το πίστευες.

Ηταν πανέξυπνος άνθρωπος, με τρομερό χιούμορ. Απειρες οι κουβέντες και τα γέλια μαζί του – ήταν όμως και ωραίος τσαντίλας. «Τα ‘παιρνε» με πολλά, δηλαδή, και έλεγε τη γνώμη του άμεσα και στρέιτ. Στην «Κόρη του Ρέμπραντ» έπαιζα έναν ιταλό μαφιόζο που μιλούσε ελληνικά, όπως δηλαδή θα συνέβαινε μονάχα στο σινεμά του Παναγιωτόπουλου. Ηταν ένα μεγάλο πάρτι αυτή η ταινία, στημένη σε μια βίλα γεμάτη με φίλους και γνωστούς από το θέατρο. Γυρίζαμε την ταινία, πίναμε και τη σαμπάνια μας. Το διασκέδασε και ο ίδιος ο Νίκος. Περισσότερο απ’ όλα θα μου λείψει το πάθος του για το σινεμά. Ισως η λέξη «πάθος» να μην είναι αρκετή. Γιατί με τον κινηματογράφο ο Νίκος τελικά είχε σεξουαλική σχέση.