Η πρώτη ήττα των Στρατηγών

Στο χάος βυθίστηκε η Τουρκία καθώς δυνάμεις πιστές στον πρόεδρο Ταγίπ Ερντογάν κατέστειλαν απόπειρα πραξικοπήματος κατά τη διάρκεια ωρών γεμάτων εκρήξεις, αερομαχίες και ανταλλαγές πυρών που κόστισαν τη ζωή σε εκατοντάδες άτομα. Χιλιάδες συνελήφθησαν εν μέσω δηλώσεων ότι οι πραξικοπηματίες «θα πληρώσουν βαριά το τίμημα της προδοσίας τους». Η Τουρκία έχει μακρά ιστορία πραξικοπημάτων – αυτό το τελευταίο είναι το πέμπτο σε κάτι περισσότερο από μισό αιώνα. Ακόμα και το Σύνταγμα της χώρας αφήνει στις ένοπλες δυνάμεις το περιθώριο «να παρέμβουν» αν χρειαστεί. Ο Μουσταφά Κεμάλ είχε βάλει τον στρατό εγγυητή του Συντάγματος.

1960
Ο Μεντερές στην αγχόνη

Ηγέτης της Τουρκικής Δημοκρατίας ήταν ο Μουσταφά Κεμάλ Ατατούρκ από το 1923 έως τον θάνατό του το 1938. Ιδρυσε το Ρεπουμπλικανικό Κόμμα που κυβέρνησε τη χώρα έως το 1950. Εκείνη τη χρονιά, στις πρώτες πολυκομματικές εκλογές που έγιναν στην Τουρκία, το Δημοκρατικό Κόμμα νίκησε το Ρεπουμπλικανικό και πρωθυπουργός έγινε ο Αντνάν Μεντερές, ο οποίος προσπάθησε να χαλαρώσει κάποιες από τις μεταρρυθμίσεις που είχε προωθήσει ο Ατατούρκ τις προηγούμενες δεκαετίες με στόχο να εκσυγχρονίσει τη χώρα. Σε αυτές τις μεταρρυθμίσεις περιλαμβάνονταν η κατάργηση του ισλαμικού νόμου, η αποθάρρυνση των γυναικών να φορούν μαντίλες και η καθιέρωση του δυτικού ημερολογίου. Ο Μεντερές επέτρεψε να ξαναλειτουργήσουν χιλιάδες τζαμιά και νομιμοποίησε τις δημόσιες προσευχές στα αραβικά. Η κυβέρνησή του επίσης επέβαλε νέους νόμους για τον περιορισμό της ελευθερίας στα ΜΜΕ και περιστασιακά απαγόρευσε την έκδοση εφημερίδων.

Καθώς η ένταση με την αντιπολίτευση αυξανόταν, η κυβέρνηση Μεντερές επέβαλε στρατιωτικό νόμο στις αρχές του 1960. Οι ένοπλες δυνάμεις παρενέβησαν και ανέτρεψαν την κυβέρνησή του στις 27 Μαΐου. Το πραξικόπημα έγινε από 100 νεαρούς αξιωματικούς και ενορχηστρώθηκε από τον Αλπαρσλάν Τουρκές, μετέπειτα ιδρυτή του ακροδεξιού Εθνικιστικού Κινήματος στην Τουρκία, των γνωστών Γκρίζων Λύκων. Επικεφαλής των πραξικοπηματιών ήταν ο στρατηγός Γκεμάλ Γκιουρσέλ που ανέλαβε και την ηγεσία της χώρας. Ο Μεντερές, ο πρόεδρος Σελάλ Μπαγιάρ και αρκετοί υπουργοί συνελήφθησαν και δικάστηκαν για εσχάτη προδοσία. Ο Μεντερές εκτελέσθηκε δι’ απαγχονισμού στις 17 Σεπτεμβρίου.

1971
Ανατροπή με υπόμνημα

Οι έντονες αναταράξεις στην τουρκική οικονομία στα τέλη της δεκαετίας του ’60 αποτέλεσαν την αφορμή για το επόμενο πραξικόπημα. Η ύφεση, το υποτιμημένο νόμισμα και ο καλπάζων πληθωρισμός προκάλεσαν μεγάλες λαϊκές διαδηλώσεις, απεργίες και πολιτικές δολοφονίες. Το κεντροδεξιό Κόμμα Δικαιοσύνης του πρωθυπουργού Σουλεϊμάν Ντεμιρέλ είχε επανεκλεγεί το 1969, αλλά υπήρχαν εσωκομματικές τριβές, με αποτέλεσμα πολλοί βουλευτές του να αποχωρήσουν για να δημιουργήσουν άλλα κόμματα. Ετσι η νομοθετική διαδικασία είχε παγώσει.

Τον Μάρτιο του 1971 ο στρατός έκανε νέα παρέμβαση με το λεγόμενο «πραξικόπημα δι’ υπομνήματος». Ο αρχηγός των ενόπλων δυνάμεων Μαμντούχ Ταγκμάκ έστειλε υπόμνημα στον Ντεμιρέλ με το οποίο ζητούσε «μια ισχυρή και αξιόπιστη κυβέρνηση (…) που να ακολουθεί τις απόψεις του Ατατούρκ». Ο Ντεμιρέλ παραιτήθηκε λίγες ώρες αργότερα. Ο στρατός δεν κυβέρνησε απευθείας. Ακολούθησαν διάφορες υπηρεσιακές κυβερνήσεις μέχρις ότου ανέλαβε την προεδρία ο εν αποστρατεία αξιωματικός του Ναυτικού Φαχρί Κορουτούρκ το 1973.

1980
Η σιδερένια γροθιά του Εβρέν

Η δεκαετία του 1970 ήταν μια ταραγμένη περίοδος για την Τουρκία. Η χώρα άλλαξε πρωθυπουργούς 11 φορές, η οικονομία κατέρρεε και η βία μεταξύ αριστερών και ακροδεξιών ομάδων κλιμακώθηκε. Χιλιάδες άτομα σκοτώθηκαν. Το 1977 ήταν πρωθυπουργός ο Σουλεϊμάν Ντεμιρέλ, το 1978 ο Μπουλέντ Ετσεβίτ και το 1979 πάλι ο Ντεμιρέλ.

Η ηγεσία των ενόπλων δυνάμεων άρχισε να εξετάζει το ενδεχόμενο πραξικοπήματος στα τέλη του 1979. Παρότι μια ομάδα στρατηγών το αποφάσισε τον Μάρτιο του 1980, χρειάστηκε να φθάσει ο Σεπτέμβριος ώστε οι αξιωματικοί να ανακοινώσουν την επιβολή στρατιωτικού νόμου και να διαλύσουν την κυβέρνηση. Ο αρχηγός του Γενικού Επιτελείου στρατηγός Κενάν Εβρέν ανέλαβε την προεδρία της Τουρκίας και ο ναύαρχος Μπουλέντ Ουλουσού έγινε πρωθυπουργός.

Οι πραξικοπηματίες συνέλαβαν χιλιάδες κυρίως αριστερούς Τούρκους αλλά και μέλη υπερσυντηρητικών ομάδων – υπολογίζεται ότι οι συλληφθέντες ξεπερνούσαν τους 400.000 από τους οποίους 230.000 πέρασαν από δίκη, 14.000 υποβλήθηκαν σε στέρηση υπηκοότητας και 50 εκτελέστηκαν. Εκατοντάδες χιλιάδες Τούρκοι υπέστησαν βασανιστήρια και χιλιάδες εξαφανίστηκαν εκείνη την περίοδο. Συνολικά περισσότερα από ενάμισι εκατ. πολίτες μπήκαν σε μαύρες λίστες.

Τα επόμενα τρία χρόνια οι στρατηγοί πέρασαν περίπου 800 νόμους για να διαμορφώσουν μια κοινωνία με στρατιωτική πειθαρχία. Η χούντα κατέθεσε καινούργιο Σύνταγμα το οποίο υπερψηφίστηκε (92%) τον Νοέμβριο του 1982 σε δημοψήφισμα. Την ίδια περίοδο ο Εβρέν έγινε πρόεδρος για τα επόμενα επτά χρόνια. Τον Ουλουσού διαδέχθηκε στην πρωθυπουργία έναν χρόνο αργότερα ο συνεργάτης του, Τουργκούτ Οζάλ.

1997
Το «µεταµοντέρνο πραξικόπηµα»

Το Κόμμα Ισλαμικής Ευημερίας, μέλος του οποίου ήταν ο Ταγίπ Ερντογάν, δημιουργήθηκε το 1983. Στις εκλογές του 1996 αναδείχθηκε το μεγαλύτερο κόμμα της Τουρκίας με αποτέλεσμα ο ηγέτης του Νετσμετίν Ερμπακάν να αναλάβει επικεφαλής κυβέρνησης συνασπισμού. Οι στρατηγοί ανησυχούσαν ιδιαίτερα για την ισλαμική ατζέντα του κόμματος και όταν ξέσπασαν διαδηλώσεις τον Ιανουάριο του 1997, τα τανκς κατέβηκαν στους δρόμους. Η ηγεσία των ενόπλων δυνάμεων ζήτησε από την κυβέρνηση να εφαρμόσει μία σειρά αιτημάτων και ο πρωθυπουργός Ερμπακάν συμφώνησε να εφαρμόσει κάποια από αυτά, μεταξύ των οποίων την απαγόρευση της μαντίλας στα πανεπιστήμια και το κλείσιμο των θρησκευτικών σχολείων που εκείνος είχε ανοίξει. Ωστόσο εξαναγκάστηκε σε παραίτηση και το κόμμα του τέθηκε εκτός νόμου.

Καθώς η κυβέρνηση ανετράπη χωρίς όμως να διαλυθεί το Κοινοβούλιο ή να ανασταλεί η ισχύς του Συντάγματος, ο ναύαρχος Ντερβίσογλου έκανε λόγο για «μεταμοντέρνο πραξικόπημα». Ο Μεσούτ Γιλμάζ τέθηκε επικεφαλής της νέας κυβέρνησης. Το εκτός νόμου πλέον Κόμμα Ισλαμικής Ευημερίας μετονομάστηκε σε Κόμμα Αρετής, μέλος του οποίου ήταν ο τότε δήμαρχος της Κωνσταντινούπολης Ταγίπ Ερντογάν, ο οποίος καταδικάστηκε σε φυλάκιση 10 μηνών – εκ των οποίων εξέτισε τους τέσσερις – επειδή είχε διαβάσει δημοσίως ένα ισλαμικό ποίημα που έλεγε: «Τα τζαμιά είναι οι στρατιώτες μας, τα κράνη είναι οι τρούλοι μας, οι μιναρέδες είναι τα όπλα μας και οι πιστοί είναι οι στρατιώτες μας». Επίσης του επιβλήθηκε πενταετής αποχή από την πολιτική. Το 2001 ο Ερντογάν δημιούργησε το Κόμμα Δικαιοσύνης και Ανάπτυξης που σάρωσε στις εκλογές του επόμενου χρόνου. Ομως λόγω της ποινής για την αποχή του από την πολιτική ο Ερντογάν δεν έγινε πρωθυπουργός παρά τον Μάρτιο του 2003.