«Η διασκευή του Αριστοφάνη είναι πολιτική πράξη»

«Μην μπερδεύεστε με τον τίτλο. Το έργο δεν μιλάει για το πώς ο πλούτος πηγαίνει στον καθένα χωριστά αλλά για το πώς δεν είναι ο καθένας ξεχωριστά. Μιλάει για τη συλλογικότητα». Οι φράσεις αυτές στην – επεξηγηματική – Παράβαση, που πρόσθεσε ο Γιώργος Κιμούλης στη δική του εκδοχή (μεταγραφή – διασκευή και σκηνοθεσία) του αριστοφανικού «Πλούτου», που θα ανοίξει την Επίδαυρο, δείχνουν τις προθέσεις του. Ψαγμένες μέσα σε εκείνες του παππού Αριστοφάνη. «Ετσι αποκτάει νόημα το ίδιο το ανέβασμα στις μέρες μας», προσθέτει ο (δούλος) Καρίων, της παράστασης, ο Πέτρος Φιλιππίδης δηλαδή, στην κουβέντα μας στο φουαγέ του Ζίνα, λίγο πριν αρχίσουν την πρόβα. «Γίνεται ιδανικά σε αυτή την εκδοχή το έργο» προσθέτει. Εκτός του ότι έχει συγκεκριμένο στόχο: να μιλήσει για την ανάγκη της συλλογικότητας σε μέρες οικονομικά «παράξενες», όπως και επί Αριστοφάνη, στην Αθήνα της Δημοκρατίας. «Με έναν τρόπο διασκευάζοντας τον “Πλούτο”, τον σκηνοθέτησε κιόλας. Με τη σύμφωνη γνώμη τη δική μας βεβαίως» (σ.σ.: χαμογελάει, σε μια κουβέντα κατά την οποία όλοι οι παρόντες έβαλαν τα καλά τους ως προς το χιούμορ, όπως θα δείτε και παρακάτω).

Οπως λέει ο Κιμούλης (κρατάει τους ρόλους του Πλούτου και της Πενίας), αυτή η παράσταση εναποτίθεται σε «τρία ολοκληρωμένα υποκριτικά συστήματα». Το τρίτο είναι ο Γιάννης Μπέζος, στον ρόλο του Χρεμύλου. Η διαχείριση του πλούτου είναι το κομμάτι που προσθέτει ο διασκευαστής στην κωμωδία, ερμηνεύοντας τις βαθύτερες προθέσεις του ποιητή. «Ο Χρεμύλος δεν αποποιείται τον πλούτο στο τέλος, αλλά πείθει τον εαυτό του ότι δεν θα τον κρατήσει για… τον εαυτό του. Και πείθει – ότι αυτό πρέπει να γίνει – και την άλλη τάξη πολιτών, στο πρόσωπο του δούλου Καρίωνα. Με έναν τρόπο ο Χρεμύλος λειτουργεί εις βάρος του εαυτού του για το κοινό καλό» λέει ο Φιλιππίδης, ακούγοντας τον Χρεμύλο – Μπέζο να σημειώνει ότι «ο Καρίωνας είναι ο καλύτερος δούλος του Αριστοφάνη».

Ξεκινήσαμε όμως περίπου από τη μέση. Εν αρχή ην η σύμπραξη. Ο Κιμούλης έχει σκηνοθετήσει τρεις φορές τον Φιλιππίδη (και εκείνος τον έχει σκηνοθετήσει μία) και άλλες τόσες τον Μπέζο, ενώ οι τρεις αστέρες του σανιδιού έχουν συνυπάρξει παλιότερα στο «Πόθεν αίσχος» του Παρκ.

Στις μέρες μας όμως, δίνει αυτή η παράσταση μήνυμα σύμπραξης θεατρικής;

Γιώργος Κιμούλης: Δεν υπάρχει κανένα μήνυμα. Είμαστε τρεις ηθοποιοί που αλληλοεκτιμώνται και ήταν και είναι φίλοι εδώ και χρόνια. Η δουλειά μας κουβαλάει την ανασφάλεια της δημιουργίας και έχει ανάγκη τη σύμπραξη ανθρώπων που αγαπιούνται.

Γιάννης Μπέζος: Κάποτε συνυπάρξεις αυτού του είδους γίνονται από ανάγκη ταμείου. Ομως αυτές έχουν αποτύχει παταγωδώς. Δεν είναι υποχρεωτικό να συμφωνούν οι άνθρωποι. Να κι εγώ αναγκάζομαι τώρα να συνεργαστώ με αυτούς (σ.σ.: γελάει). Οταν έχεις κάποια χρόνια στη δουλειά, η αλήθεια είναι ότι έχεις επιθυμία να συνυπάρξεις με άλλους.

Πέτρος Φιλιππίδης: Είναι σημαντικές στο θέατρο αυτές οι συναντήσεις. Βεβαίως σημασία έχουν οι ρόλοι, τα έργα, αλλά σημασία έχει και πώς γίνονται και από ποιους. Από την άλλη πλευρά δεν μπορείς να αγνοείς το κοινό όταν σου λέει «Αχ, πώς θα θέλαμε να σας δούμε όλους μαζί». Επιθυμία που οφείλαμε να την ακούσουμε και για το καλό του κοινού και για το καλό το δικό μας. Ως προς το εμπορικό κομμάτι βεβαίως και αποσκοπούμε σε επιτυχία, αλλά αυτό σε καμία περίπτωση δεν είναι εις βάρος του καλλιτεχνικού.

Ολα αυτά σε ένα θεατρικό τοπίο που δεν τα πάει πια καθόλου καλά μέσα στην κρίση.

Γ.Κ.: Δεν θα συμφωνήσω ότι τα πράγματα πάνε χειρότερα. Συνεχίζουν να είναι άσχημα. Το χειρότερο που μπορεί να μας συμβεί είναι να αποδεχθούμε ότι τα πράγματα είναι άσχημα. Στόχος του συστήματος, του κάθε συστήματος, είναι να προσαρμοστούμε σε αυτό και να ξεχάσουμε κάθε ελπίδα. Ως καλλιτέχνης οφείλω να ελπίζω. Ακόμη και ως καλλιτέχνης του απέλπιδου.

Γ.Μπ.: Ο κόσμος κι ο χρόνος μάς έχουν τοποθετήσει σε κάποια θέση. Από αυτή, αποστολή μας είναι να ελπίζουμε και να δημιουργούμε κλίμα αισιοδοξίας. Οχι ψευτοαισιοδοξίας. Και είναι πολλαπλάσια η ευθύνη μας τώρα που ο κόσμος θα έρθει να μας δει από το υστέρημά του. Πρέπει να του δώσουμε ορίζοντα αισιοδοξίας.

Π.Φ.: Δεν ξέρω αν είναι άσχημα ή καλά τα πράγματα. Ξέρω ότι αυτό που κάνουμε είναι πάρα πολύ καλό. Συμβαίνουν γεγονότα στο θέατρο που έχουν ενδιαφέρον. Πρέπει να τελειώσουμε πια με αυτό το «ενδιαφέρον». Το καλό δεν προκύπτει τυχαία, αλλά από βαθιά γνώση και επαγγελματισμό. Λέμε: «Τι σε νοιάζει τι κάνει ο άλλος;» Πρέπει να σε νοιάζει. Διότι αυτή είναι η δουλειά σου. Πρέπει να μας ενδιαφέρει και πολύ – και αυτό είναι ένα από τα μηνύματα.

Ακούγεται σχεδόν ως σχήμα οξύμωρο: σε μια περίοδο που μιλάμε όλο και περισσότερο για φτώχεια, ο τίτλος είναι «Πλούτος».

Γ.Κ.: Μιλάμε για την τελευταία (σ.σ.: σωζόμενη) κωμωδία που μας έχει μείνει από τον Αριστοφάνη, με τελείως διαφορετική φόρμα από τις προηγούμενες. Στην οποία κατ’ αρχάς υπάρχει σμίκρυνση της δυναμικής του Χορού, που πάντα στο αρχαίο δράμα συμβόλιζε την αυτονομία αλλά και το αλληλένδετο ενός κοινωνικού χώρου. Διαφορετικά άτομα, που διατηρούν τη διαφορετικότητά τους, τραγουδούν το ίδιο τραγούδι. Επίσης δεν υπάρχει Παράβαση – να βγει κάποιος μπροστά και να εξηγήσει τι και γιατί συμβαίνει στο έργο. Εμείς αποφασίσαμε να τα παραβούμε και να τα παραβιάσουμε συνειδητά, επειδή πιστεύω ότι είμαστε σε μια εποχή που έχει ανάγκη ακόμη παραπάνω στη συλλογικότητα. Τα περισσότερα ανεβάσματα επικεντρώνουν στη σύγκρουση Πλούτου – Πενίας. Εμείς επικεντρώνουμε στο πού πηγαίνει ο ποιητής τον πλούτο στο τέλος: στον οπισθόδομο, δηλαδή στο θησαυροφυλάκιο της πόλης. Μας κλείνει δηλαδή το μάτι ότι έχουμε ανάγκη ένα πλούσιο κράτος και όχι ένα φτωχό με πλούσιους πολίτες.

Γ.Μπ.: Το πριμοδότησε πολύ ο Γιώργος αυτό. Στο έργο δεν υπάρχει Παράβαση διότι είμαστε σε μια εποχή που θυμίζει τη δική μας. Η Αθήνα είναι σε παρακμή, ζει με δανεικά των Περσών, έχει απαξιωθεί τελείως η Εκκλησία του Δήμου (πληρώνονται παραπάνω και μόνο για να πάνε). Αλλωστε στα χρόνια των Τριάκοντα Τυράννων είχε απαγορευθεί η Παράβαση.

Γ.Κ.: Σε μας, ακόμη όχι (γελάει).

Π.Φ.: Νομίζω ότι ο Αριστοφάνης βρισκόταν σε βαθιά απογοήτευση, αν όχι κατάθλιψη.

Γ.Μπ.: Είναι σωστή η στιγμή που ανεβαίνει αυτό το έργο με αυτό τον τρόπο, με αυτή τη σκέψη, την πιο ολοκληρωμένη. Και φυσικά θα παιχτεί άριστα από εμένα (γελάει).

Π.Φ.: Η πιο βαθιά πολιτική στάση είναι αυτή, μιας τέτοιας διασκευής. Οπως και η κοινωνική της στάση. Για μένα είναι επαναστατική πράξη και θέση.

Γ.Μπ.: Μέχρι το τέλος ο Καρίων διατηρεί αμφιβολίες απέναντι στις κινήσεις του Χρεμύλου, ως γνήσιος θυμόσοφος και λαϊκός άνθρωπος. Η λαϊκή τάξη, την οποία εκπροσωπεί στο έργο, έχει κουραστεί άλλωστε περισσότερο απ’ όλες. Παρ’ όλα αυτά κάνει την υπέρβαση και κατανοεί ότι η ευτυχία βρίσκεται στο συλλογικό.

Π.Φ.: Ο Χρεμύλος έχει απαγορέψει στον Καρίωνα να τον αποκαλεί αφεντικό. Ομως εκείνος επιμένει, είτε από συνήθεια είτε επειδή έχει την ανάγκη ενός ηγέτη. Μέχρι το τέλος που τον λέει δειλά με το χαϊδευτικό που του έχει βγάλει: Χρέμη.

Γ.Μπ.: Είναι πιο υποψιασμένος ο Καρίων και πιο δύσπιστος από τον Χρεμύλο.

Γ.Κ.: Καρίων σημαίνει, από το όνομά του, εκείνον που δουλεύει νυχθημερόν δίχως κέρδος κέρατα. Και η ετυμολογία του ονόματος Χρεμύλος είναι από το χρέος και το ρήμα εμύλω – εξαπατώ. Εκείνος που εξαπατά τους δανειστές του. Ομως δεν τους πληρώνει όχι επειδή είναι απατεώνας, αλλά επειδή δεν έχει.

Π.Φ.: Κάτι μου θυμίζει, κάτι μου θυμίζει (γέλια).

«Καυτηριάζει συμπεριφορές και όχι πρόσωπα»
Ενδιαφέρουσα σύμπτωση: ο Γιάννης Μπέζος και ο Γιώργος Κιμούλης έχουν γεννηθεί με διαφορά οκτώ ημερών.
Γ.Κ.: Ποιος είναι ο μεγαλύτερος; Τι λες;
Γ.Μπ.: Ο μεγαλύτερος όλων είμαι εγώ. Ο Μαθουσάλας του θιάσου (σ.σ.: που συμπληρώνεται από τον Τάσο Γιαννόπουλο, αντί – αρχικώς – του Παύλου Χαϊκάλη, σε αρκετούς ρόλους, της Γριάς, του Συκοφάντη κ.ά.).
Κάτι τελευταίο. Μήπως ελλοχεύει ο κίνδυνος να μετατραπεί και αυτός ο Αριστοφάνης σε επιθεώρηση;
Γ.Κ.: Και οι τρεις έχουμε υπηρετήσει την επιθεώρηση και έχουμε απενοχοποιήσει το είδος. Ο Αριστοφάνης έγραφε επιθεώρηση. Το ζήτημα στα έργα του είναι να τοποθετήσεις στην ιστορική σπείρα τα σχόλια που έκανε τότε.
Γ.Μπ.: Ο Αριστοφάνης καυτηριάζει συμπεριφορές και όχι πρόσωπα. Και αυτά δεν έχουν αλλάξει.
Γ.Κ.: Κλασικό λέγεται το έργο που όταν παρουσιάζεται είναι σαν να έχει γραφτεί τη στιγμή που παρουσιάζεται. Αρα το επιθεωρησιακό στοιχείο υπάρχει, εν προκειμένω, ακόμη και στο στήσιμο.
Π.Φ.: Η απάντηση μπορεί να είναι αρκετά επικίνδυνη, διότι απαντώντας παίρνεις θέση ότι είναι ή δεν είναι επιθεώρηση. Οσο πιο κοντά, αναφορικά, είσαι στα πρόσωπα που αντιλαμβάνεται ο θεατής εκείνη την ώρα τόσο πιο πετυχημένο είναι το έργο και η αποτελεσματικότητά του. Αυτό είναι το μεγάλο θέμα στον Αριστοφάνη: η αποτελεσματικότητα.

INFO
«Πλούτος» του Αριστοφάνη στο Αρχαίο θέατρο Επιδαύρου, 1 – 2 Ιουλίου στις 21.00. Εισιτήρια στα Εκδοτήρια του Φεστιβάλ Αθηνών (Πανεπιστημίου 39, τηλ. 210-3272.000) και στο www.viva.gr/tickets/greekfestival/