Η Πολιτιστική Επανάσταση ζει;

Ηταν Μάιος του 1966, δηλαδή πριν από μισό αιώνα, όταν ξέσπασε η Πολιτιστική Επανάσταση του Μάο Τσε Τουνγκ. Με αφορμή την επέτειο και τη δεκαετία που τραυμάτισε βαθιά την Κίνα αλλά και ενέπνευσε πολλούς διανοουμένους στη Δύση, οι «Νιου Γιορκ Τάιμς» απάντησαν σε επτά ερωτήματα για να εξηγήσουν στους αναγνώστες τους το φαινόμενο. Είναι, όμως, η εξήγηση απαραίτητη; Ή μήπως τα γεγονότα μιλούν από μόνα τους; Στη διάρκεια της Πολιτιστικής Επανάστασης εκατομμύρια πολίτες διώχθηκαν, ταπεινώθηκαν, ξυλοκοπήθηκαν άγρια ή θανατώθηκαν. Φοιτητές βασάνιζαν τους ίδιους τους καθηγητές τους και παιδιά έβλεπαν αγριεμένα πλήθη να χτυπούν τους οικείους τους επειδή υποτίθεται ήταν αντεπαναστάτες. Ο «ένοπλος αγώνας» των ερυθροφρουρών είχε τουλάχιστον μισό εκατομμύρια θύματα, ενώ ανυπολόγιστοι είναι εκείνοι που προτίμησαν να θέσουν τέλος στη ζωή τους.

Αναβίωση ακόμα και
στα δωμάτια της εξουσίας

Ηταν μόλις το 1981 – πέντε χρόνια μετά τον θάνατο του Μάο – όταν το καθεστώς του Πεκίνου ανακήρυξε κι επισήμως «καταστροφή» την Πολιτιστική Επανάσταση. Και δεν είναι ανεξήγητο. Κάποια εξήγηση, ωστόσο, πρέπει να υπάρχει και για το γεγονός ότι στη Λουό Γιανγκ, μια παλιά πόλη στην Κεντρική Κίνα, κάποιοι Κινέζοι συγκεντρώνονται καθημερινά στην κεντρική πλατεία εκφράζοντας τη νοσταλγία τους για εκείνη την περίοδο. Ενα είδος αναβίωσης παρατηρείται και στα δωμάτια της εξουσίας στο Πεκίνο. Τα τραγούδια και οι χοροί της εποχής γίνονται μόδα. Τι συμβαίνει; «Είτε ο κόσμος δεν έχει ξεχάσει την Πολιτιστική Επανάσταση είτε δεν είναι καθόλου ικανοποιημένος με τις παρούσες συνθήκες, είναι γεγονός ότι από τα μέσα της δεκαετίας του 1990 αυτές οι ιδέες έχουν αρχίσει να κερδίζουν έδαφος» δήλωνε στο πρακτορείο Ρόιτερ ο Σου Γιόουγιου, άλλοτε ερευνητής στην Ακαδημία Κοινωνικών Επιστημών της Κίνας.

Η Πολιτιστική Επανάσταση ζει λοιπόν; Οι μαοϊστές πάντως θεωρούν τον κινέζο πρόεδρο Σι Τζινπίνγκ «δικό τους», μολονότι ο ίδιος δεν φαίνεται να συμμερίζεται τις ιδέες τους. Φαίνεται όμως ότι εκείνοι ελκύονται από τον πόλεμο στη διαφθορά που έχει κηρύξει ο πρόεδρος, τη λαϊκιστική ρητορική του, τις εθνικιστικές του κορόνες και την ιδεολογική του ορθοδοξία. Υπάρχει επομένως ένα κοινό σημείο επαφής. Ο Σι εξάλλου γνωρίζει ότι ο μαοϊσμός βρήκε πρόσφορο έδαφος στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης. Με άλλα λόγια, έχει ρεύμα. Κι αυτό δεν είναι κάτι που μπορεί κανείς να αγνοήσει.

Το Κόκκινο Βιβλιαράκι
του Μάο Τσε Τουνγκ

Επισήμως, η Πολιτιστική Επανάσταση άρχισε στις 16 Μαΐου του 1966 όταν το Πολίτμπιρο του Κομμουνιστικού Κόμματος αποφάσισε να εκκαθαρίσει μια σειρά από κορυφαίους αξιωματούχους του καθεστώτος. Στη δεκαετία που ακολούθησε, το περίφημο Κόκκινο Βιβλιαράκι του Μάο έγινε κάτι σαν βίβλος του κινεζικού κομμουνισμού, ενώ εκατομμύρια πολίτες εκτοπίστηκαν σε στρατόπεδα καταναγκαστικής εργασίας για να αναμορφωθούν. Ανάμεσα σε αυτούς ήταν και ο πατέρας του σημερινού προέδρου: ο Σι μεγάλωσε δουλεύοντας στα χωράφια για να αναμορφωθεί και αυτός.

Τι είχε προηγηθεί; Ενα άρθρο – αυτός ήταν ο πρώτος σπόρος – που δημοσιεύθηκε τον Απρίλιο του 1966 στην «Ημερησία του Λαϊκού και Απελευθερωτικού Στρατού της Κίνας» και υποστήριζε την ανάγκη μιας «πολιτιστικής επανάστασης». Λιγότερο από έναν μήνα αργότερα, ο Μάο θα ισχυριζόταν ότι είχαν παρεισφρήσει στο Κόμμα και στην κυβέρνηση «αστικά στοιχεία» που απεργάζονταν την επαναφορά του καπιταλισμού. Αλλά δεν έμεινε εκεί: παράλληλα κάλεσε τον λαό να απομακρύνει τους «ρεβιζιονιστές» μέσω μιας βίαιης ταξικής πάλης. Οι νεολαίοι ανταποκρίθηκαν αμέσως στο κάλεσμα του Μεγάλου Τιμονιέρη. Σχημάτισαν τάγματα ερυθροφρουρών σε όλη τη χώρα, ενώ το κίνημα εξαπλώθηκε από τον στρατό μέχρι την ηγεσία του Κόμματος. Ηταν η αρχή των μαζικών εκκαθαρίσεων ακόμη και στελεχών που θεωρούνταν διάδοχοι του Μάο, όπως ο Λιου Σάο Σι και ο Ντενγκ Σιαοπίνγκ.

Η βίαιη ταξική πάλη εξελίχθηκε σε ένα πογκρόμ τεραστίων διαστάσεων: Καθηγητές υποχρεώθηκαν να κυκλοφορούν στους δρόμους με την ταμπέλα «Είμαι διανοούμενος, εχθρός του Κόμματος»· αγάλματα του Βούδα καταστράφηκαν· τα βιβλία εξαφανίστηκαν από τα ράφια των βιβλιοπωλείων για να πάρουν τη θέση τους συλλογές κειμένων του Μάο· τα έργα τέχνης που δεν απεικόνιζαν τον Μεγάλο Τιμονιέρη απαγορεύτηκαν αυστηρά· τα σχολεία έκλεισαν επ’ αόριστον για να συμμετάσχουν οι μαθητές στο κίνημα των ερυθροφρουρών. Τα μέλη αυτών των τελευταίων προέρχονταν από τις πέντε αγνές τάξεις: τους εργάτες, τους αγρότες, τα κομματικά στελέχη, τους στρατιώτες και τους «μάρτυρες της Επανάστασης». Η αποστολή τους ήταν να εξαφανίσουν από προσώπου γης τα «τέσσερα παλαιά»: τις παλιές ιδέες, τον παλιό πολιτισμό, τις παλιές συνήθειες και τις παλιές παραδόσεις. Κάπως έτσι ο Σαίξπηρ απαγορεύτηκε, η «Αννα Καρένινα» του Τολστόι κατηγορήθηκε για «ρεβιζιονιστική οπτική», οι ιδέες του Ονορέ ντε Μπαλζάκ χαρακτηρίστηκαν «γελοίες», η Ενατη Συμφωνία του Μπετόβεν καταδικάστηκε για το πνεύμα του «αστικού, ανθρωπιστικού έρωτα» που τη διέπνεε, η «Κάρμεν» του Μπιζέ επειδή «διαδίδει τη λατρεία του σεξ και του ατομικισμού».

Τα βλέμματα είναι
στραμμένα στον πρόεδρο

Οι νοσταλγοί του μαοϊσμού σήμερα υπολείπονται κατά πολύ της οργάνωσης των προγόνων τους. Δραστηριοποιούνται κυρίως μέσω του Διαδικτύου, ενώ οι διαδηλώσεις που διοργανώνουν σε διάφορα μέρη απαγορεύονται σε πολλές περιπτώσεις από το καθεστώς. Μένει να φανεί πώς θα αντιδράσει το καθεστώς απέναντι στις εκδηλώσεις μνήμης που έχουν προγραμματιστεί με αφορμή την επέτειο των πενήντα χρόνων από το ξέσπασμα της Πολιτιστικής Επανάστασης. Οι παρατηρητές έχουν στραμμένο το βλέμμα τους στον κινέζο πρόεδρο. Θα κρατήσει αποστάσεις από τους νοσταλγούς ή θα χρησιμοποιήσει κάτι από την κληρονομιά τους; Ο,τι και να επιλέξει, το συμπέρασμα είναι ένα: μισό αιώνα από τότε, το πνεύμα της Πολιτιστικής Επανάστασης κατά κάποιον τρόπο ζει.