Η ταινία που άλλαξε το σινεμά (χωρίς υπερβολή)

Ακόμα και οι κινηματογραφόφιλοι που ενδεχομένως δεν έχουν δει τον «Πολίτη Κέιν» γνωρίζουν πως πρόκειται για μία από τις καλύτερες (αν όχι την καλύτερη) ταινίες όλων των εποχών. Το αριστούργημα του Ορσον Ουέλς, που σήμερα κλείνει τα 75 χρόνια, παραμένει ένα σημείο αναφοράς – όπως, ας πούμε, το «Πόλεμος και Ειρήνη» για τη λογοτεχνία ή το «Sgt. Pepper’s» των Beatles για την ποπ μουσική. Ο «Πολίτης Κέιν» μάς υπενθυμίζει πως κάποτε οι αφηγηματικές δυνατότητες του μέσου ήταν υπεράριθμες. Και σήμερα είναι σαφώς, αλλά ελάχιστοι δείχνουν να έχουν την έμπνευση. Ή το κουράγιο.

Από την πρώτη στιγμή οι κριτικοί στάθηκαν στο πλευρό του Ουέλς – τουλάχιστον οι κριτικοί εκείνοι που δεν είχαν την ατυχία να δουλεύουν σε κάποιο από τα έντυπα του Γουίλιαμ Ράντολφ Χιρστ, του μεγιστάνα που αποτέλεσε, άθελά του, πηγή έμπνευσης για τον μόλις 25χρονο (!) σκηνοθέτη. Το εμπάργκο αυτό (που επεκτάθηκε και στις διαφημιστικές καταχωρίσεις για το φιλμ) έπληξε σοβαρά την εμπορική δυναμική της ταινίας, που αποτέλεσε αποτυχία. Στις υπόλοιπες εφημερίδες όμως οι διθύραμβοι κυριαρχούν: «Δεν έχουμε δει πιο εντυπωσιακή, πιο κινηματογραφικά συναρπαστική ταινία – πιθανότατα είναι ό,τι καλύτερο παρήγαγε ποτέ το Χόλιγουντ» διαβάζουμε στους «New York Times» της εποχής, ενώ άλλοι κριτικοί τοποθετούν τον Ουέλς στην ίδια κλάση με σκηνοθέτες σαν τον Τσάρλι Τσάπλιν ή τον Ντέιβιντ Γ. Γκρίφιθ (της «Γέννησης ενός Εθνους» και της «Μισαλλοδοξίας»). Δυστυχώς, όμως, στο Χόλιγουντ αξίζεις όσο η τελευταία σου ταινία – ακόμη κι αν αυτή είναι «η καλύτερη ταινία όλων των εποχών».

«Πάλι καλά» να λέτε που την είδαμε. Γιατί παραλίγο να μην τη δούμε ποτέ: πρόσφατα αποκαλύφθηκε πως κατά τη διάρκεια διαπραγματεύσεων του Χιρστ με την παραγωγό εταιρεία RKO, ο πρώτος προσέφερε ένα εξαιρετικά ελκυστικό ποσό προκειμένου να καταστραφεί ολοσχερώς το φιλμ. Αλλά ήταν πλέον αργά: ο Ουέλς είχε ήδη κάνει κάποιες δοκιμαστικές προβολές για πολλούς ισχυρούς διαμορφωτές της κοινής γνώμης. Οχι πως δεν θάφτηκε ο «Κέιν». Δεν προβλήθηκε ποτέ στις πολυτελείς αίθουσες των μεγαλουπόλεων και από τις εννέα υποψηφιότητες για Οσκαρ μόνο μία κατέληξε σε βράβευση (για το αυθεντικό σενάριο που ο Ουέλς συνυπέγραψε με τον Χέρμαν Μάνκιεβιτς).

Η ΚΛΗΡΟΝΟΜΙΑ. Τα σημάδια της επιρροής του «Κέιν» έγιναν ορατά την ίδια μόλις χρονιά, όταν δηλαδή ο Τζον Χιούστον άρχισε τα γυρίσματα ενός κλασικού σήμερα νουάρ, γνωστού με τον τίτλο «Το γεράκι της Μάλτας», όπου αξιοποιήθηκαν όλες οι πρωτοποριακές τεχνικές φιλμογράφησης που ο διευθυντής φωτογραφίας Γκρεγκ Τόλαντ σκαρφίστηκε παρέα με τον Ορσον Ουέλς. Λίγα χρόνια αργότερα, ο ιάπωνας φωτογράφος Κάζουο Μιγιαγκάγια χρησιμοποιεί, σχεδόν κατά γράμμα, όλες τις τεχνικές του Τόλαντ για τη νέα ταινία ενός πολλά υποσχόμενου σκηνοθέτη. Η ταινία ήταν το «Ρασομόν» – σκηνοθέτης ο Ακίρα Κουροσάβα. Πολλοί κριτικοί, λανθασμένα, καταλογίζουν στον Μιγιαγκάγια επιρροές από την ιαπωνική ζωγραφική, ο ίδιος όμως δεν έπαψε να τους διορθώνει μέχρι το τέλος της καριέρας του!

Κανείς πριν από τον Ουέλς δεν αξιοποίησε το φως και τη σκιά τόσο ευρηματικά, μα και ουσιαστικά. Μέχρι τότε (και με τη μοναδική ίσως εξαίρεση των ταινιών που εντάσσονται στο ρεύμα του γερμανικού εξπρεσιονισμού, όπου όμως εκεί το φως αποκτά ρόλο κεντρικού χαρακτήρα) τα στούντιο φρόντιζαν να φωτίζουν ευκρινώς τα πάντα, προκειμένου να δείξουν στο κοινό «πού πήγαν τα λεφτά» – όχι όμως και για να τους υποδείξουν αυτό που θα έπρεπε να προσέξουν. Από τον «Πολίτη Κέιν» και μετά όμως, το κοινό συνειδητοποιεί πως το φως και η σκιά αποτελούν πλέον σοβαρά εκφραστικά μέσα ή, με άλλα λόγια, φορείς νοημάτων. Ολόκληρη η σχολή των φιλμ νουάρ πατά ουσιαστικά πάνω σε αυτή τη διδαχή.

Πέραν της αισθητικής όμως, υπάρχει και η αφήγηση. Και κανείς μέχρι τότε δεν είχε το θράσος να τοποθετήσει το τέλος της ταινίας (τον θάνατο του κεντρικού ήρωα) στην αρχή: ο Κέιν αφήνει την τελευταία του πνοή στην εναρκτήρια σεκάνς και αυτό που ακολουθεί είναι μια μακρά σειρά από flashback που μας οδηγούν στο τέλος – δηλαδή, ξανά στην αρχή. Σκεφτείτε τώρα όλες εκείνες τις σπουδαίες ταινίες που βασίστηκαν πάνω σ’ αυτό το εύρημα, από τον «Λόρενς της Αραβίας» του Ντέιβιντ Λιν μέχρι το «Οργισμένο είδωλο» του Μάρτιν Σκορσέζε και το «Memento» του Κρίστοφερ Νόλαν. Οπως είπε και ο σκηνοθέτης του «Εξορκιστή» Γουίλιαμ Φρίντκιν, «Ο “Πολίτης Κέιν” αποτέλεσε έναν οδηγό δημιουργικής φιλμογράφησης, όπως ακριβώς και ο “Οδυσσέας” του Τζόις για τη λογοτεχνία».

Πίσω απ’ όλα αυτά βέβαια υπάρχει και η ίδια η ιστορία του Ορσον Ουέλς. Σκεφτείτε το λίγο: για μία και μοναδική φορά το σύστημα έδωσε σε έναν 25χρονο την απόλυτη καλλιτεχνική (και οικονομική) ελευθερία, και εκείνος τους παρέδωσε την καλύτερη ταινία όλων των εποχών, μόνο και μόνο για να καταστραφεί από αυτό. Εδώ υπάρχει μια άλλη ταινία – που όμως κανένας σκηνοθέτης, μέχρι σήμερα, δεν βρήκε το θάρρος να παρουσιάσει στη Μεγάλη Οθόνη. Αυτό φοβάμαι πως λέει πολλά – ειδικά σε μια εποχή σαν τη σημερινή κατά την οποία ο πιο δημοφιλής υποψήφιος για την Προεδρία των ΗΠΑ μοιάζει να έχει ανησυχητικές ομοιότητες με τον Ράντολφ Χιρστ. Δηλαδή τον «Πολίτη Κέιν». Και δυστυχώς, δεν διαφαίνεται κανένας άξιος διάδοχος του Ουέλς στον ορίζοντα.