Η «Πανωραία» της Δράμας και ο Ντεριντά

^«Αρχίζουμε να πεθαίνουμε από τη στιγμή που γεννιόμαστε». Η ατάκα της Πανωραίας προς τις υπερεξηντάχρονες μαυροφορεμένες φίλες της με τα τσεμπέρια ακούστηκε βαριά στα αφτιά του μικρανιψιού της. Εβαλε τα κλάματα. Τότε δεν καταλάβαινε. Δεν είχε ακούσει ούτε το λατινικό ρητό «Nascentes morimur». Χρόνια μετά συνάντησε την ίδια περίπου φράση στις μικρές συνεντεύξεις του φιλοσόφου Ζακ Ντεριντά. «Γέλασα τότε και θέλησα να γράψω κάτι για τα λόγια της Πανωραίας», θυμάται ο Νάσος Βαγενάς, καθηγητής Θεωρίας και Κριτικής της Λογοτεχνίας στο Τμήμα Θεατρικών Σπουδών του Πανεπιστημίου Αθηνών, συστηματικός μελετητής του Σεφέρη και του ελληνικού μοντερνισμού (πρόσφατα κυκλοφόρησε η συγκεντρωτική έκδοση των ποιημάτων του και από τη Μικρή Αρκτο η επαυξημένη έκδοση της «Παραμόρφωσης του Καρυωτάκη»). Ετσι γεννήθηκε το έργο για την εμβληματική λαϊκή γυναίκα με τις τελετουργικές συνήθειες – όπως λέει – και τις κρυπτικές φράσεις που την φώναζε γιαγιά, κάπου εκεί το ’50 και το ’60 στη Δράμα, όπου τοποθετείται η ποιητική βιογραφία, διαρθρωμένη σε εξήντα στιγμιότυπα.

Ποιητική; Οχι μόνον. Και θεατρική πλέον. Χάρη στο ΔΗΠΕΘΕ Καβάλας και τον Θοδωρή Γκόνη, που αποφάσισε να μεταπλάσει τον παράξενο «σοφό» κόσμο της Πανωραίας – μια τοιχογραφία Ελλάδας της περιφέρειας -, σε θεατρική παράσταση, η οποία πλαισιώνεται απόψε με ανάγνωση του ποιητικού έργου από τον Νάσο Βαγενά στη – συμπαραγωγό – Στέγη Φίλων Γραμμάτων και Τεχνών Δράμας. «Δεν μπορούν να γίνουν τα πάντα θέατρο», λέει ο καθηγητής και συγγραφέας. «Και έχω γράψει (σ.σ. στο «Βήμα») εναντίον σκηνοθετών που ανεβάζουν κλασικά έργα “εκσυγχρονίζοντάς” τα, μεταφέροντάς τα στην ελληνική ή στη σημερινή πραγματικότητα. Δεν μπορείς να τα υποτάσσεις αυτά τα κείμενα. Είμαι εναντίον των παραστάσεων που δεν σέβονται το κείμενο, ρίχνοντάς του διάφορα μπαχαρικά και ψιμύθια σημερινά. Αλλωστε όλα αυτά που γίνονται υπό μορφήν πρωτοπορίας συλλήβδην είναι ακαδημαϊκά. Οταν όλοι κάνουν πρωτοπορία, τότε η πρωτοπορία είναι καθεστώς. Είναι έλλειψη καλλιέργειας του σκηνοθέτη να καταφεύγει σε τέτοιες λύσεις για να εντυπωσιάσει».

ΙΣΤΟΡΙΑ ΜΙΑΣ ΠΟΛΗΣ. Δεν είναι λοιπόν τυχαίο ότι τρόμαξε, όπως λέει, όταν ο Θοδωρής Γκόνης τού ανακοίνωσε το σχέδιό του να θεατροποιήσει την «Πανωραία». «Προσπάθησα να τον αποτρέψω, αλλά επέμενε», προσθέτει με μια αίσθηση όμως ότι τελικά δεν διαφωνεί καθόλου με το αποτέλεσμα. «Η ιστορία μιας πόλης μέσα από την ιστορία μιας γυναίκας, αδελφής της γιαγιάς μου, που πέρασε τρεις βουλγαρικές κατοχές, τον Εμφύλιο, χώρια τις δικές της τραγωδίες (ο άντρας της σκοτώθηκε στην Αλβανία και η εννιάχρονη κόρη της πέθανε από μηνιγγίτιδα), διαμορφώθηκε σε ένα είδος φιλοσόφου (αν και ήταν αγράμματη) και έδινε με δικό της τρόπο απαντήσεις σε αυτό που ονομάζουμε οντολογικό ζήτημα» είναι το έργο, κατά τον Νάσο Βαγενά. Ο οποίος δεν διστάζει να δηλώσει ότι έμαθε από την Πανωραία όσα δεν του έμαθαν περιώνυμοι φιλόσοφοι (μάλιστα αφήνει μπηχτές και για τον Ντεριντά στον πρόλογο και το επίμετρο του βιβλίου του, που θα κυκλοφορήσει το φθινόπωρο από τις εκδόσεις Κέδρος).

Να όπως η δεύτερη από τις δύο φράσεις που ο Νάσος Βαγενάς θεωρεί εμβληματικές για το βιβλίο. Ητοι, η απάντηση της Πανωραίας στην παραίνεση της τσιγκούνας αδελφής της «δεκάρα δεν θα σε μείνει για το Πάσχα» σε ύφος θυμωμένο: «Μόνον οι γέροι θυμούνται το μέλλον». Ηταν η φράση που η Πανωραία ζήτησε από τον «εγγονό» της και αφηγητή να βάλει στο μνήμα της.

INFO
«Πανωραία», σε σκηνοθεσία Θοδωρή Γκόνη, συμπαραγωγή του ΔΗΠΕΘΕ Καβάλας και της Στέγης Φίλων Γραμμάτων και Τεχνών Δράμας, στο Θέατρο Αντιγόνη Βαλάκου της Καβάλας, απόψε, στις 21:00