Πρόσφυγες: Η αρχιτεκτονική της έκτακτης ανάγκης

Ας μιλήσουμε για την αρχιτεκτονική του «άλλου». Την αρχιτεκτονική της έκτακτης ανάγκης, της ανθρωπιστικής βοήθειας, της προσωρινότητας και της πρόβλεψης. Σε μια περίοδο μάλιστα κατά την οποία χάνεται από το προσκήνιο η ιδιωτική κατοικία, στον σχεδιασμό της οποίας διέπρεψαν οι έλληνες αρχιτέκτονες την περασμένη δεκαετία. Σε εκείνες τις φωτεινές εικόνες της ιδανικής κατοίκησης έπεσε βαριά η σκιά της πραγματικότητας. Τώρα πια οι αυτοσχέδιοι καταυλισμοί των προσφύγων προστίθενται με τρομακτική ταχύτητα στον χάρτη της σύγχρονης δυστοπίας. Αλλά δείχνουν στους αρχιτέκτονες ένα άλλο πεδίο σχεδιαστικής δράσης και πρόκλησης που αφορά τον σχεδιασμό καταφυγίων, κατοικιών και δικτύων υποδομής.

Η Μικρασιατική Καταστροφή το 1922 και το σχέδιο στέγασης και ένταξης των προσφύγων της κυβέρνησης Ελευθέριου Βενιζέλου όσο και η πολεοδομική συμβολή του γραφείου Κωνσταντίνου Δοξιάδη στην ανασυγκρότηση της χώρας μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο δείχνουν ότι στην ιστορία της ελληνικής αρχιτεκτονικής υπάρχουν παραδείγματα διαχείρισης ανάλογων εξαιρετικών και κρίσιμων περιπτώσεων. Με την πολιτική βούληση βέβαια που συντονίζει τη διαχείριση μιας μεγάλης κρίσης.

Μετά την πρώτη φάση της υποδοχής των προσφύγων προκύπτουν ζητήματα εγκατάστασής τους που φαίνεται ότι δεν θα είναι τόσο «προσωρινή». Καθώς η επικαιρότητα μεταβάλλεται, ο σύγχρονος προβληματισμός γύρω από τη διαμονή των προσφύγων και τη βελτίωση των συνθηκών ζωής τους προκαλεί ερωτήματα. Πώς μπορεί να βοηθήσει η αρχιτεκτονική πρακτική τη διαχείριση αυτής της νέας προβληματικής κατάστασης; Ο αριθμός των προσφύγων θα είναι μεγάλος, επομένως η έννοια του προσωρινού καταφυγίου μήπως εντάσσεται σε ένα γενικό πλαίσιο διαβίωσης με υποδομές ύδρευσης, αποχέτευσης, ενέργειας κ.λπ.; Ο αρχιτεκτονικός σχεδιασμός των εγκαταστάσεων προβλέπει χρήσεις υλικών για να μη φθαρεί το περιβάλλον; 

Οι απαντήσεις που παρουσιάζουν σήμερα τα «Πρόσωπα» προκύπτουν μέσα από την έρευνα και τα σχέδια έξι ελληνικών αρχιτεκτονικών γραφείων. Οι προτάσεις τους αφορούν την επεξεργασία των ήδη υπαρχόντων κτιρίων που θα μπορούσαν άμεσα να στεγάσουν  τον κόσμο των προσφύγων. Η ανάμειξή τους μάλιστα εντός των κτιρίων της πόλης και με άλλες ομάδες πληθυσμού που λόγω ενδιαφερόντων ή επαγγελματικής ιδιότητας (φοιτητές, καλλιτέχνες) συνεχώς μετακινούνται θα απέτρεπε την περιθωριοποίησή τους και τις αρνητικές συνέπειες της κοινωνικής αποξένωσης που προκαλεί η ζωή στα γκέτο.

Ο Τζέι Μέξης, ελληνοϊνδικής καταγωγής αρχιτέκτονας, και η ομάδα Odyssea βρίσκονται στη Λέσβο όπου συντονίζουν τη διαδικασία αυτοστέγασης. Οι εθελοντές του Odyssea συγκεντρώνουν τα υπολείμματα από τις σωσίβιες λέμβους και εκπαιδεύουν τους πρόσφυγες ώστε να κατασκευάσουν ένα προσωπικό καταφύγιο, συνδυάζοντας το πλαστικό περίβλημα με τα υλικά που βρέθηκαν στις εγκαταλειμμένες εγκαταστάσεις του ΠΙΚΠΑ Λέσβου. «Η πρωτοβουλία μας έχει να κάνει με τη συλλογή των αντικειμένων από τις παραλίες της Λέσβου όπου φτάνουν οι πρόσφυγες και τη μετατροπή τους σε κάτι που τους δίνει αξία για να αντιμετωπίσουν την ανθρωπιστική αυτή κρίση» αναφέρουν στη σελίδα τους στο facebook, τονίζοντας την περιβαλλοντική παράμετρο στο πλαίσιο της επανάχρησης και της ανακύκλωσης των μεταχειρισμένων σωρών από σωσίβια και λέμβους.

«Το νέο ζήτημα για την αρχιτεκτονική σήμερα δεν είναι η στέγη, είναι η στέγαση. Δεν είναι η κατοίκηση, είναι η διαμονή. Δεν είναι η γκετοποίηση και η χωρική απομόνωση ενός “προβλήματος”, αλλά το άνοιγμα των πόλεων στις νέες συνθήκες διαμονής. Κατά έναν παράδοξο τρόπο, τα νέα δεδομένα των μεταναστευτικών ροών έρχονται να συναντήσουν τις μεγάλες αλλαγές στην οργάνωση της κατοίκησης ως προσωρινής διαμονής, με την παγκόσμια δια-δικτύωση κτιρίων, ιδιοκτητών, ενοικιαστών και φιλοξενουμένων (για παράδειγμα το airbnb). Η συνεχής δυνατότητα αλλαγής του τόπου διαμονής και η διαδικτύωση της εργασίας τείνουν να μετατρέψουν τις πόλεις σε υπερμεγέθεις ξενοδοχειακούς ιστούς» επισημαίνει ο Ζήσης Κοτιώνης. Και προτείνει το Τριάρι ως το στοιχειώδες ενδιαίτημα μιας μικρής ομάδας κατοίκων-προσφύγων. «Οι φιάλες υγραερίου και οι ντενεκέδες του λαδιού γίνονται οι αντικαταστάσιμες κολόνες που στηρίζουν την κατασκευή. Τα φέροντα και τα κινητά στοιχεία αλλάζουν, αλλά το ενδιαίτημα παραμένει σταθερό. Από άποψη τυπολογική, η μονάδα αποτελεί παραλλαγή του τυπικού τριαριού της πολυκατοικίας. Τα Τριάρια μπορεί να ενταχθούν στο εσωτερικό κενών διαμερισμάτων, σε βιομηχανικούς χώρους και στεγασμένες δημόσιες επικράτειες που έχουν χάσει τους παλιούς λειτουργικούς προορισμούς τους. Η ΑΜΟΚ προσφέρει τη δυνατότητα στους κατοίκους της να μείνουν στην κατασκευή, εντός άδειων αστικών χώρων, χωρίς να είναι συνδεδεμένοι με τα ακριβά δίκτυα υποδομών της πόλης».

Το αστικό πάρκο έκτακτης ανάγκης των Σοφίας Βυζοβίτη και Σέργιου Μίχου διακρίθηκε το 2007 στον διεθνή διαγωνισμό ARES της UIA, που αφορούσε τη δημιουργία καταφυγίων για θύματα φυσικών καταστροφών. Η Σοφία Βυζοβίτη προσαρμόζει το σκεπτικό του πάρκου για τον σχεδιασμό οικισμού προσφύγων χρησιμοποιώντας, για παράδειγμα, το ανενεργό στρατόπεδο Ζιάκα στη Θεσσαλονίκη.

«Το κλειδί της πρότασης είναι η τοποθέτηση δικτύου ύδρευσης και αποχέτευσης στο υπέδαφος του στρατοπέδου και σε δεύτερο στάδιο η επιχωμάτωση, δεντροφύτευση και η χάραξη χωμάτινων μονοπατιών. Κοντέινερ που περιέχουν φωτοβολταϊκά και μικρές ανεμογεννήτριες καλύπτουν ανάγκες ηλεκτροδότησης. Το σκεπτικό της δημιουργίας ενός πάρκου σε αναμονή μιας κρίσης είναι ότι η βλάστηση θα έχει τον χρόνο να μεγαλώσει. Η προτεινόμενη βλάστηση του πάρκου θα προσφέρει όλα τα οφέλη της φυσικής προστασίας του κλίματος, σκίαση και ψύξη στο καυτό ελληνικό καλοκαίρι, προστασία από τους ισχυρούς βορειοδυτικούς ανέμους και διατήρηση της ηλιακής ακτινοβολίας τον χειμώνα.

Η τυπολογία του καταφυγίου βασίζεται στην ευελιξία μιας μεταφερόμενης συσκευασίας (κιτ).  Ανάλογα με τις ανάγκες χωρητικότητας προσαρμόζεται και το βασικό ελαφρύ, εύκολο στη μεταφορά και στη συναρμολόγηση κέλυφος. Σε αυτό επινοήθηκε μια πτυχωτή δομή επενδυμένη με στρώματα υγρομόνωσης και θερμομόνωσης και κύριο δομικό υλικό πλάκες από μη εμπορεύσιμο ανακυκλωμένο χαρτί. Η διαμόρφωση του εσωτερικού του χώρου παρέχει αίσθημα ασφάλειας για τους πρόσφυγες, που το έχουν ανάγκη».

Δεδομένου ότι ένα νέο νομικό πλαίσιο θα ανοίξει τα κλειστά κτίρια στο κέντρο της πρωτεύουσας για να διαμείνουν οι πρόσφυγες, η πρόταση του Αριστείδη Αντωνά δείχνει προς την επόμενη μέρα και παρουσιάζει έναν πιθανό τρόπο αποφυγής της κοινωνικής περιθωριοποίησής τους. «Η πρόταση αφορά την οργάνωση ενός επεκτεινόμενου υπαίθριου γραφείου, όπου παρέχεται Wi Fi, νερό, σκιά και ηλεκτρικό φως σε εγκαταλειμμένους χώρους περιοχών του κέντρου της Αθήνας». Μάλιστα υλοποιήθηκε δοκιμαστικά για ένα εξάμηνο από το Remap στην περιοχή του Μεταξουργείου. Βραβεύτηκε με τη διάκριση για ευρηματικούς γραφειακούς χώρους στο Archmarathon το 2014.

Η Μαρία Χριστούλια, ο Αλέξανδρος Βαλσαμίδης και ο Στρατής Σκοπελίτης της αρχιτεκτονικής ομάδας Riza3architects έλαβαν πέρυσι το πρώτο βραβείο στον διεθνή διαγωνισμό Tiny Home Community Competition, τον οποίο προκήρυξε ο αμερικανικός οργανισμός Activate14 με πρωτοβουλία του Αμερικανικού Ινστιτούτου Αρχιτεκτονικής.

Οι αρχιτέκτονες σχεδίασαν μια κοινότητα που ανοίγεται στην κοντινή γειτονιά και υποστηρίζει τη σύνδεση με τον αστικό ιστό. Υποστηρίζουν μάλιστα ότι θα μπορούσε να έχει εφαρμογή και στην Ελλάδα και να δώσει λύσεις στα κοινωνικά προβλήματα της χώρας. Η κοινότητα απαρτίζεται από τέσσερις γειτονιές, με τρία σπίτια η καθεμία. Το κοινόχρηστο κτίριο τοποθετείται κεντρικά στο οικόπεδο και στεγάζει μια κουζίνα, έναν χώρο δραστηριοτήτων, έναν χώρο μελέτης-βιβλιοθήκη, αποδυτήρια και μπάνια. Γύρω από τα κτίρια βρίσκονται περιβόλια, την καλλιέργεια των οποίων θα αναλάβουν οι κάτοικοι. «Ο σχεδιασμός ενός περάσματος που διατρέχει όλο το οικόπεδο δημιουργεί το απαραίτητο άνοιγμα της κοινότητας προς την πόλη. Το πέρασμα και το κοινόχρηστο κτίριο αρθρώνονται κατά τρόπο τέτοιο που καλεί τους κατοίκους να συναθροίζονται για κοινωνικές δραστηριότητες. Ταυτόχρονα η διάταξη των κοινόχρηστων χώρων του κτιρίου καθώς και η σχέση τους με τον δρόμο είναι τέτοια, ώστε να προστατεύει τους χρήστες από το να θεωρηθούν ιδρυματοποιημένος πληθυσμός».

Οι αρχιτέκτονες Δημήτρης Γιαννίσης, Σπύρος Κακάβας και Ελένη Κλωνιζάκη συμμετείχαν με την πρότασή τους και βραβεύτηκαν το 2007 σε διεθνή διαγωνισμό της UIA (Διεθνής Ενωση Αρχιτεκτόνων). Οπως σημειώνουν, «θα μπορούσε να υπηρετήσει την προσωρινή στέγαση μετακινούμενων πληθυσμών. Το σχέδιο αφορά τη δημιουργία ενός ευέλικτου κελύφους που αναπτύσσεται με ποικίλους τρόπους. Το οίκημα παρέχει έναν ελάχιστο αλλά βιώσιμο τρόπο κατοίκησης. Εχει τη δυνατότητα να τοποθετηθεί σε κενά πόλεων, ακόμα και πάνω σε κοινόχρηστες ταράτσες. Χρησιμοποιεί τις υπάρχουσες εγκαταστάσεις δικτύων, δίχως όμως αυτό να σημαίνει ότι η κατοικία δεν μπορεί να λειτουργήσει και αυτόνομα ή σε ομάδες, δημιουργώντας οικιστικά σύνολα ανάλογα με την περίπτωση. Οι τύποι των κατοικιών συντίθενται από τρία χωρικά στοιχεία ικανά να παράγουν με κατάλληλους συνδυασμούς πολλαπλούς τύπους κατοικιών, από κατάλυμα ενός ατόμου μέχρι και κατοικίες πολυπληθών οικογενειών. Ο τρόπος συναρμογής των μερών και των τύπων όπως και το περιορισμένο μέγεθός τους επιτρέπουν τη δημιουργία συμπλεγμάτων απευθείας στα διαθέσιμα κενά. Σημασία δόθηκε επίσης στην ενεργειακή αυτονομία τους».