Η νύχτα που η Ανγκελα Μέρκελ έχασε την Ευρώπη

Κάτι έσπασε στην Ευρώπη τη νύχτα της Κυριακής 6 προς Δευτέρα 7 Μαρτίου. Η γερμανίδα καγκελάριος Ανγκελα Μέρκελ την έκανε να πάρει στροφή 180 μοιρών, οδηγώντας την στην επιστροφή των προσφύγων από την Ελλάδα στην Τουρκία, κλείνοντας στον δρόμο τα μάτια στην αυταρχική εκτροπή του προέδρου Ερντογάν. Το «πραξικόπημα» της καγκελαρίου «θα αφήσει σημάδια, βαθιά τραύματα» ομολογούν πολλοί στις Βρυξέλλες. Η θυγατέρα του πάστορα που έκανε μαθήματα ηθικής σε ολόκληρη την Ευρώπη για την προσφυγική κρίση είναι εφεξής πρόθυμη να στέλνει πίσω τους Σύρους που διακινδυνεύουν τη ζωή τους για να περάσουν στην Ευρώπη-φρούριο.

Το βράδυ της 6ης Μαρτίου, παραμονή μιας έκτακτης Συνόδου Κορυφής για τη μεταναστευτική κρίση που συνεκλήθη με δική της βούληση, η Ανγκελα Μέρκελ δειπνεί μαζί με τον τούρκο πρωθυπουργό Αχμέτ Νταβούτογλου και τον Μαρκ Ρούτε, τον πρωθυπουργό της Ολλανδίας, που ασκεί την προεδρία της ΕΕ. Η συνάντηση ήταν προγραμματισμένη. Αυτό που δεν είχε πει η καγκελάριος στους υπόλοιπους ευρωπαίους ηγέτες ήταν πως επρόκειτο να διαπραγματευθεί για σχεδόν έξι ολόκληρες ώρες αυτό το σχέδιο του «ένας για έναν»: ένας σύρος πρόσφυγας δεκτός στην Ευρώπη για κάθε αιτούντα άσυλο που στέλνεται πίσω στην Τουρκία από την Ελλάδα. «Δεν είναι γερμανική ιδέα αλλά αυτή η τουρκική πρόταση μας φαίνεται μια πολύ καλή βάση συζήτησης» εξηγεί ο εκπρόσωπος της Μέρκελ, Στέφαν Σάιμπερτ. Απέναντι στους διχασμούς της ΕΕ και στην απουσία καλής θέλησης από τα περισσότερα κράτη για την υποδοχή προσφύγων, η Ανγκελα Μέρκελ παίρνει την κατάσταση στα χέρια της.

Οι συζητήσεις ολοκληρώνονται γύρω στις 3.30 το πρωί. Την επομένη, απόλυτη έκπληξη στην Ευρώπη. Διπλωμάτες, αρχηγοί κρατών – αρχής γενομένης από τον Φρανσουά Ολάντ – και αξιωματούχοι του Συμβουλίου και της Κομισιόν ξυπνούν με αυτήν την εντελώς απρόσμενη πρόταση επιστροφής των Σύρων στην Τουρκία, η οποία απέχει σημαντικά από το σχέδιο που επεξεργάζονταν μέρες. Την Κυριακή μάλιστα, οι απεσταλμένοι είχαν την εντύπωση πως βρίσκονταν κοντά σε μια συμφωνία. Υποτίθεται πως η Αγκυρα θα δεσμευόταν να παίρνει πίσω όλους τους οικονομικούς μετανάστες που φθάνουν στην Ελλάδα. Τα σχέδια συμπερασμάτων είχαν ήδη αρχίσει να κυκλοφορούν ενόσω η Μέρκελ και ο Νταβούτογλου τα ξαναέγραφαν. Για να δείξει καλή διαγωγή, το περιβάλλον του Τουσκ χαρακτηρίζει τη γερμανοτουρκική πρόταση «πολύ φιλόδοξη». Στην πραγματικότητα, ο πρόεδρος του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου νιώθει ταπεινωμένος, τη στιγμή που είχε περάσει όλη την προηγούμενη εβδομάδα διατρέχοντας τη βαλκανική οδό προκειμένου να πείσει τους – ιδιαίτερα εχθρικούς απέναντι στην πολιτική τής Μέρκελ – ηγέτες των εν λόγω κρατών να συμμορφωθούν. Είχε ολοκληρώσει την περιοδεία του στην Αγκυρα, συναντώντας τον Νταβούτογλου και τον πρόεδρο Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν. Μόλις είχε αποχωρήσει όταν ανέλαβε η τουρκική κυβέρνηση τον έλεγχο της «Ζαμάν», της μεγαλύτερης αντιπολιτευόμενης εφημερίδας, σαν να ήθελε να επιδείξει την περιφρόνηση του τούρκου επικεφαλής για την Ευρώπη και τις αξίες της. «Εμείς, οι μικρές χώρες, θεωρούμε τους θεσμούς της Ενωσης ως προστατευτικό ανάχωμα από την ισχύ των μεγάλων κρατών. Αυτό που έγινε με τον Τουσκ την Κυριακή, αυτό μας ανησυχεί πραγματικά πολύ. Το Συμβούλιο δεν μετράει πια, νιώθουμε ολόγυμνοι, τρωτοί» λέει διπλωματική πηγή από την Κύπρο, το βασικό θύμα μιας συμφωνίας που τοποθετεί εκ νέου την Τουρκία σε θέση ισχύος.

Τους ευρωπαϊκούς θεσμούς η Ανγκελα Μέρκελ τους παρέκαμπτε από μήνες συνδιαλεγόμενη απευθείας με την Αγκυρα. Γνώριζε πως οι Τούρκοι δεν εμπιστεύονται τους υπόλοιπους Ευρωπαίους. Ο πιο στενός συνεργάτης τής καγκελαρίου, ο Πέτερ Αλτμάιερ, στέλνεται στην Τουρκία κάθε φορά που η καγκελάριος το κρίνει απαραίτητο. Δεν παύει να εξηγεί πως η Αγκυρα, δεχόμενη όλους τους σύρους πρόσφυγες, έχει μια στάση που ανταποκρίνεται καλύτερα στις ευρωπαϊκές αξίες από ό,τι πολλά κράτη της ΕΕ. Γίνεται το παν ώστε να μην εκνευριστεί η Τουρκία. Μεταξύ άλλων, το Βερολίνο δεν λέει λέξη για τις παραβιάσεις της ελευθερίας του Τύπου.  

Αυτό που έσπασε εκείνη τη νύχτα της 6ης προς 7η Μαρτίου είναι ένα κομμάτι της εμπιστοσύνης που είχαν οι άλλοι Ευρωπαίοι στην Ανγκελα Μέρκελ και την πραγματιστική της μέθοδο. Ο τρόπος με τον οποίο είχε υποτάξει το Βερολίνο την Αθήνα τον Ιούλιο του 2015 είχε ήδη σοκάρει, αλλά οι Ελληνες είχαν κουράσει πολλές χώρες της Ενωσης. «Δεν μας αρέσει αυτό που έγινε τη Δευτέρα» λέει ένας ευρωπαίος ιθύνοντας. «Η Μέρκελ πιθανώς να έπρεπε να είναι μόνη, την Κυριακή, προκειμένου να συζητήσει για τις επανεγκαταστάσεις στην Ευρώπη με τους Τούρκους [οι περισσότεροι από τους υπόλοιπους Ευρωπαίους δεν θέλουν ούτε να το ακούνε]. Θεωρούμε όμως σημαντικό να δίνονται ευρωπαϊκές λύσεις. Αυτό το λέω τόσο για τον αυστριακό καγκελάριο Φάιμαν, όταν αποφασίζει μόνος του να κλείσει τη βαλκανική οδό, όσο και για την καγκελάριο Μέρκελ».

Πιο περιζήτητη από ποτέ, η Τουρκία του Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν απολαμβάνει την εκδίκησή της. Η Αγκυρα βρίσκεται ξανά σε θέση να υπαγορεύει τους όρους της: άνοιγμα ενταξιακών κεφαλαίων, ελευθέρωση του καθεστώτος θεωρήσεων και πρόσθετη χρηματοδότηση τριών δισεκατομμυρίων ευρώ πέραν των τριών δισ. που είχαν εγκριθεί τον Νοέμβριο.