«Οι γονείς μου έζησαν σε αντίσκηνο για χρόνια»

Αν στην Ευρώπη, τη Βόρεια και τη Νότια Αμερική, την Αυστραλία και την Κωνσταντινούπολη θα συναντούσε κανείς Ελληνες που θα ήταν ενήμεροι για το τι σημαίνει ελληνική δημοτική μουσική, αυθορμήτως θα το πίστωνε στη Δόμνα Σαμίου. Τη σπουδαία αυτή Ελληνίδα που με τις περιοδείες της σε όλον τον κόσμο – και στην Ελλάδα φυσικά – διαπαιδαγώγησε χιλιάδες, εκατομμύρια ανθρώπους σε σχέση με την εθνική μουσική μας παράδοση. Στα τέσσερα χρόνια από τον θάνατό της – έφυγε στις 10 Μαρτίου του 2012 – δημοσιεύουμε μια συνέντευξη που μας παραχώρησε το 2001, με την έκφραση της ευγνωμοσύνης μας στον απέριττο – κοντά σε τόσα άλλα – μακρυγιαννικό της λόγο.

Κυρία Σαμίου, όπως είναι γνωστό, γεννηθήκατε και μεγαλώσατε στην Καισαριανή. Θυμάστε πως είχατε ακούσει να λένε οι γονείς σας;

Δεν θυμάμαι να πω πόσων χρονών ήμουν, θυμάμαι όμως τη ζωή μας στην Καισαριανή, που ήταν ένας προσφυγικός συνοικισμός. Δεν υπήρχαν διευθύνσεις, δηλαδή οδός τάδε, αριθμός δείνα, οι παράγκες σχηματίζανε τετράγωνα, εμείς για παράδειγμα μέναμε στο τρίτο τετράγωνο, στον αριθμό ένα. Εξι παράγκες από τη μια μεριά και έξι από την άλλη, κολλημένες μεταξύ τους, σχημάτιζαν ένα τετράγωνο. Σκεπασμένες με πισσόχαρτο, θυμάμαι πολύ έντονα τον δήμαρχο της Καισαριανής που ερχόταν κάθε φθινόπωρο κι έκανε δώρο στους απόρους ένα τόπι πισσόχαρτο. Και τον πατέρα μου μαζί με δυο-τρεις άλλους να ανεβαίνουν πάνω χωρίς παπούτσια, με τις κάλτσες – το θυμάμαι πολύ καλά αυτό – να ξηλώνουν το παλιό πισσόχαρτο και να βάζουν το καινούργιο. Το καρφώνανε πάνω σε μακριά κομμάτια ξύλου, πολύ λεπτά, που τα λέγανε πηχάκια. Με τον πρώτο όμως δυνατό αέρα σκιζόταν το πισσόχαρτο και είναι σαν να ακούω ακόμη τον ήχο που έκανε, «πλαπ πλαπ». Κι όταν πιάνανε οι βροχές, τις ακούγαμε κι αυτές πάνω στο πισσόχαρτο, που όταν είχε σκιστεί ή έλειπε, η βροχή έπεφτε μέσα στο δωμάτιο.

Πώς έγινε κι ήρθαν οι γονείς σας στην Καισαριανή;

Μου διηγιόταν η μητέρα μου πως όταν έφτασαν εδώ με την καταστροφή της Σμύρνης, τους βάλανε σε αποθήκες, σε εργοστάσια και σε σχολεία. Και για να έχουν κάτι σαν τοίχο ανάμεσά τους η μια οικογένεια από την άλλη, κρεμούσαν μια κουβέρτα ή ένα σεντόνι. Αργότερα τους μοιράσανε αντίσκηνα, δεν ξέρω να πω ποιος ειδοποίησε τη μητέρα μου και πήγε και πήρε κι αυτή ένα αντίσκηνο. Εμενε μόνη της τότε κι έκανε ό,τι δουλειά της τύχαινε για να μπορεί να ζήσει. Δεν ήξερε πού βρισκόταν ο άντρας της, ο Γιάννης, ο πατέρας μου, αλλά ούτε κι εκείνος ήξερε πού βρισκόταν η γυναίκα του. Τον είχαν πιάσει αιχμάλωτο και θυμάμαι που μας έλεγε χρόνια αργότερα ότι εκεί που τον είχανε πάει τάιζε καμήλες. Οταν έγινε η ανταλλαγή των πληθυσμών, ήρθε ο πατέρας μου στον Πειραιά μ’ ένα καράβι κι άρχισε να ψάχνει για να βρει τους συγχωριανούς του που ίσως να γνωρίζανε πού βρισκόταν η γυναίκα του. Μια άγνωστή του τότε, που ήξερε τη μητέρα μου, τον πήρε και πήγανε με τα πόδια από τον Πειραιά στην Καισαριανή. Φαντάζεστε τη συγκίνησή τους. Τον έπλυνε και τον καθάρισε η μητέρα μου γιατί η ψείρα πάνω του ήταν μεγάλη σαν κουκουνάρι. Πού βρήκε ρούχα και τον άλλαξε, δεν ξέρω. Βάλανε πάνω σε δυο σειρές γκαζοντενεκέδες, τον έναν κολλητά στον άλλον, τάβλες κι έτσι κάνανε οι άνθρωποι το κρεβάτι τους.

Μείνανε για πολύ καιρό μέσα στο αντίσκηνο;

Δεν ξέρω να το πω με ακρίβεια. Πάντως θα πρέπει να μείνανε οπωσδήποτε για κάποια χρόνια. Ηταν έγκυος η μητέρα μου στην αδελφή μου κι ο πατέρας μου είχε πάει στην εκκλησία για να χαζέψει έναν γάμο που γινόταν, όταν άκουσε ότι θα μοιράσουν παράγκες στην Καισαριανή. Εφυγε από την εκκλησία και πήγε γρήγορα εκεί που έμαθε ότι θα μοιράζανε την επομένη τις παράγκες. Του δώσανε μια ακριανή παράγκα και νιώθανε με τη μητέρα μου ιδιαίτερα προνομιούχοι, γιατί μόνο οι ακριανές παράγκες είχανε παράθυρο που έβλεπε σε ένα στενάκι. Οι μεσαίες παράγκες ήταν «τυφλές», μόνο λίγο φως έμπαινε μέσα και έπαιρναν αέρα από έναν φεγγίτη που υπήρχε ψηλά. Ολα αυτά μας φαίνονταν πολύ φυσικά. Θέλω να πω ότι ο πατέρας μου και η μητέρα μου ήταν πολύ αγαπημένοι. Ποτέ ο πατέρας μου δεν είπε στη μητέρα μου «Πήγαινε πιο πέρα», όπως ακούω τώρα για άντρες που βρίζουν τις γυναίκες τους και τις χτυπάνε κι ακούνε και τα παιδιά τους. Η ζωή μας ήταν πολύ φτωχή, αλλά δεν μας πείραζε.

Θυμάστε άλλα περιστατικά;

Κάποτε η αδελφή μου αρρώστησε βαριά από πνευμονία κι έμεινε ξαπλωμένη στο κρεβάτι που ήταν δίπλα στο παράθυρο. Ο πατέρας μου δεν δούλευε τότε. Τον θυμάμαι να κάθεται δίπλα της στο κρεβάτι και να κλαίει γιατί είχε έρθει ο γιατρός, είχε δώσει τη συνταγή και δεν είχε χρήματα για να αγοράσει τα φάρμακα… όταν ένα χέρι – άντρας ήταν; Γυναίκα; Δεν το μάθαμε ποτέ – δίνει μια και, ανοίγοντας το παράθυρο, πετάει χρήματα πάνω στο κρεβάτι. Κάποια στιγμή σταμάτησε ο πατέρας μου να δουλεύει στον δήμο ως οδοκαθαριστής, δεν ξέρω να πω για ποιον λόγο. Θυμάμαι πως τον βοήθησε μια κοπέλα, γειτόνισσά μας, κι έπιασε δουλειά σε ένα τυπογραφείο, κουβαλούσε με ένα σιδερένιο καρότσι βιβλία και χαρτιά. Το τυπογραφείο ήταν εκεί κοντά που είναι σήμερα ο εκδοτικός οίκος Ικαρος, στην οδό Βουλής. Ο πατέρας μου πέθανε στην Κατοχή, το ’41, από την πείνα. Επασχε από έλκος, μια ζωή τον θυμάμαι να γυρίζει από τη δουλειά και να βάζει σόδα σε ένα ποτήρι για να ηρεμήσει το στομάχι του.

Συνοικισμός, αλάνες, φτώχεια, πείνα. Τι παιχνίδια παίζατε;

Συνήθως παίζαμε με τα χώματα. Τ’ αγόρια παίζανε βόλους, ξυλίκι, κυρίως όμως «σκατουλάκια», παίρνανε δηλαδή πέτρες που ήταν ίσες μεταξύ τους, τις βάζανε τη μια πάνω στην άλλη και, ρίχνοντας το τόπι, τις γκρεμίζανε. Οποιος προλάβαινε να τις ξαναβάλει στη θέση τους ήταν ο νικητής. Αλλο παιχνίδι ήταν ο «μούκος». Ενα κονσερβοκούτι αναποδογυρισμένο μέσα σε έναν κύκλο, που όσο πιο μακριά το έστελνες ρίχνοντας το τόπι κι όσο πιο γρήγορα το ξανάφερνες στη θέση του τόσο περισσότερο σε θαυμάζανε. Υπήρχε μια άμιλλα στο παιχνίδι, δούλευε το μυαλό, ξυπνούσε, τα παιδιά ήταν σε επαφή μεταξύ τους. Δεν αποβλακώνονταν όπως γίνεται τώρα με τα μηχανήματα και τα κομπιούτερ. Θυμάμαι μια φορά που αρρώστησε η μητέρα μου, με στείλανε οι γειτόνισσες να πάω στο Παγκράτι, κοντά στο Αλσος, να φέρω τον γιατρό. Στην αυλή του σπιτιού όπου έμενε ο γιατρός υπήρχε ένα δέντρο με κρεμασμένη πάνω του μια πλάκα κι ένα κοντύλι. Ημουν, δεν ήμουν επτά χρονών, έγραψα στην πλάκα το όνομα Σαμίου και τη διεύθυνσή μας στην Καισαριανή, τρίτο τετράγωνο, αριθμός 1, για να ‘ρθει ο γιατρός να δει τη μητέρα μου. Ποιο παιδί επτά χρονών σήμερα θα μπορούσε να κάνει κάτι τέτοιο;
Τελειώνοντας το σχολείο, στραφήκατε αμέσως στη μουσική;
Οταν τελείωσα το δημοτικό, δεν ήθελα με καμία δύναμη να συνεχίσω το σχολείο. Δεν μου άρεσε. Δώσε μου χορό, δώσε μου τραγούδι και πάρε μου την ψυχή, πρώτη. Δίπλα στη δική μας παράγκα έμενε μια οικογένεια που είχε πέντε παιδιά. Το πρώτο παιδί, η Στέλλα, λίγο πιο μεγάλη από μένα, δούλευε σ’ ένα φραγκοραφτάδικο. Ημουν δώδεκα χρονών τότε, ήταν μήνας Ιούνιος, μόλις είχε τελειώσει το σχολείο και της ζήτησα να με πάρει μαζί της στη δουλειά. Πράγματι με πήρε, το αφεντικό το λέγανε Στέλιο, καλός άνθρωπος, μου έδινε 10 δραχμές την ημέρα. Οταν μου πλήρωσε το πρώτο βδομαδιάτικο, πήγα κι αγόρασα ένα καρβέλι ψωμί κι ένα καρπούζι και τα πήγα στο σπίτι, περήφανη ότι προσφέρω κι εγώ στην οικογένεια. Ξεσπάει ο πόλεμος του ‘40, παίρνουν το αφεντικό στρατιώτη και σταματώ να δουλεύω. Πρόλαβα και δούλεψα στο φραγκοραφτάδικο από τον Ιούλιο ώς τον Οκτώβριο του ‘40.
Δεν μας έχετε απαντήσει ακόμη για το πότε ξεκινάει η σχέση σας με τη μουσική.
Δεν θυμάμαι αν σας το έχω πει, η μητέρα μου δούλευε στο σπίτι του χειρουργού Αλεξάνδρου Παππά, πατέρα του γλύπτη Γιάννη Παππά. Εκανε το παρκέ, έβαζε μπουγάδες, τέτοια. Οταν πέθανε ο πατέρας μου κι έκλεισε και το φραγκοραφτάδικο, με πήρε και μένα στο σπίτι του Αλέξανδρου Παππά, να πλένω τα πιάτα, να σκουπίζω. Κάνοντας τις δουλειές, τραγουδούσα κι έψελνα συνέχεια. Τόση ήταν η λατρεία μου γι’ αυτήν τη μουσική, που ένα βράδυ είδα στον ύπνο μου ότι ήμουν στο ψαλτήρι κι έψελνα. Οταν το είπα το πρωί στην κυρία Ζάννου (την κόρη του Αλέξανδρου Παππά), φώναξε τον άντρα τής αδελφής της, τον ζωγράφο Ανδρέα Βουρλούμη, και του είπε να με πάει στον Σίμωνα Καρά, τον μεγάλο δάσκαλο της βυζαντινής μουσικής που ήταν φίλος του. Γίνεται δάσκαλός μου κι από κει ξεκινάει όλη η υπόλοιπη ζωή μου. Επιασα δουλειά στη Ραδιοφωνία, στις 31 Αυγούστου του 1954, ως υπάλληλος στο Τμήμα της Δημοτικής Μουσικής, με προϊστάμενό μου τον Σίμωνα Καρά.