Ηροστράτεια πειράγματα (2)

Αλήθεια θυμάται κανείς, τώρα που η διδασκαλία της γραμματικής στα σχολεία θεωρείται, όπως πολλά άλλα, ρετσινιά τι σήμαινε η ομάδα ρημάτων που ονομάζονταν θαμιστικά; Η λέξη θαμά, επίρρημα, σημαίνει το «συχνά» (θαμώνας εξάλλου είναι όποιος συχνάζει κάπου). Θαμιστικά λοιπόν ονομάζονται τα ρήματα που συνήθως έχουν καταλήξεις σε -ίζω, -άζω και -ιάζω (συνηθίζω, εθίζω, συχνάζω, αυθαδιάζω, εξουσιάζω κ.λπ.) και σημαίνουν βέβαια ότι πράττω κάτι συχνά, επανειλημμένως, συνεχώς ή κατά τακτά χρονικά διαστήματα. Αρα και το ρήμα πειράζω, θαμιστικό του ρήματος πειρώ και πειρώμαι, φέρω εις πέρας και δοκιμάζω (και εδώ θαμιστικό).

Και τώρα στις μεταφορές των λέξεων. Πειράζω π.χ. τη ζυγαριά, άρα την καθιστώ πειραγμένη όταν αλλάζω τον άξονα ισορροπίας και την κάνω να γέρνει (χωρίς να φαίνεται) προς τη μεριά του ιδιοκτήτη-πωλητή και εις βάρος του πελάτη-αγοραστή.

Πειράζω και καθιστώ πειραγμένη την κλειδαριά του σπιτιού μου για να εμποδίσω πρόσβαση σ’ αυτήν από πιθανό κάτοχο αντικλειδιού.

Και τέλος, χαρακτηρίζω πειραγμένο, άτομο που συμπεριφέρεται ανορθόδοξα, εκτός ελέγχου, αντίθετα με τα ειωθότα, προκλητικά έως παραλογισμού και συχνά παραβατικά έστω και ασυνειδήτως.

Τώρα τελευταία εμφανίστηκε αυτός ο όρος, πειραγμένος, πειραγμένα και στην τέχνη, κυρίως στην αρχιτεκτονική, τη μουσική, το θέατρο. Προσοχή, εξήγησα στο περασμένο μου κείμενο σ’ αυτή τη θέση πως είναι πειραματική κάθε προσπάθεια να διευρυνθούν, να πολλαπλασιαστούν τα μέσα καλλιτεχνικής έκφρασης. Και είναι άκρως και νομίμως αποδεκτά τα μεικτά μέσα ιδιαιτέρως σήμερα στην τέχνη. Και είχα αναφερθεί ήδη στον Διονύσιο Σολωμό που αναζητούσε ένα ποιητικό εκφραστικό μέσον «μεικτό αλλά νόμιμο».    

Πείραμα π.χ. θα κάνω στο θέατρο αν αντλήσω ένα μύθο από το μεγάλο ταμείο της παράδοσης και δοκιμάσω τις αντοχές του. Ο μύθος π.χ. του Οιδίποδα που δοξάστηκε και από τον Σοφοκλή και τον Ευριπίδη και τον Σενέκα ως υλικό τραγικού ιδιώματος, να γίνει υλικό για φάρσα, για σάτιρα, για παντόμιμο, για όπερα, ακόμη και νούμερο για επιθεώρηση. Ο Μποστ π.χ. έχωσε κι έναν Οιδίποδα… περαστικό στη δική του σατιρική φάρσα «Μήδεια»!  

Ο μακαρίτης Βασίλης Ζιώγας πήρε την παραλλαγή του μύθου, όπου η Ελένη είναι στην Αίγυπτο και δεν πήγε στην Τροία (δικαίωμα που του έδωσε άλλωστε η «Ελένη» του Ευριπίδη) και σκάρωσε μια ξεκαρδιστική φάρσα όπου ο Χορός ήταν «Κάφροι» (ο τίτλος του έργου άλλωστε).

Αυτά όλα είναι νόμιμα μεικτά είδη πειραματισμού. Οταν όμως ανατρέπεις την ιστορία της ζυγαριάς για να κλέψεις τον πελάτη, αυτό είναι απάτη και σε τσακώνει η αγορανομία.

Τι σημαίνει άραγε στην πνευματική αγορά όταν «πειράζεις» ένα δοκίμιο, συχνά κλασικό κείμενο και δη θεατρικό; Οταν μάλιστα δεν μπορεί να επέμβει η πνευματική αγορανομία με το δικαίωμα της επέμβασης στην πνευματική ιδιοκτησία. Πώς να αντιδράσουν ο Σοφοκλής, ο Αριστοφάνης, ο Σαίξπηρ, ο Ιψεν, ο Τσέχοφ όταν παραποιείς, αλλοιώνεις, διαστρέφεις, αλλάζεις τα φώτα, ανασκολοπίζεις, καρατομείς, ακρωτηριάζεις ή κάνεις προσθετικές και μπότοξ στα έργα τους;

Είναι τρελή για δέσιμο και χρειάζεται π.χ. καθήλωση η Ηλέκτρα του Σοφοκλή. Αλλά το είδαμε κι αυτό, μια Ηλέκτρα δεμένη στο γνωστό κρεβάτι του φρενοκομείου με ηλεκτρόδια στο μέτωπο. Είδαμε την Ηλέκτρα καμπαρετζού σε σκυλάδικο, να χορεύει πάνω στο τραπέζι με το κομπινεζόν. Είδαμε τον Χορό του «Αγαμέμνονος», του Αισχύλου τη μια φορά (ο ποιητής τον συγκροτεί από γέροντες προύχοντες του Αργους) να αποτελείται από εφήβους ντυμένους τη χιτλερική στολή και κορυφαίος να είναι ένας παιδόφιλος παιδοτρίβης και την άλλη (ελληνική εκδοχή αυτή) ο Χορός να υποδέχεται τον Αγαμέμνονα που γυρίζει νικητής από την Τροία με υλακές σκύλων, οι οποίοι μάλιστα επιδόθηκαν και σε ούρηση των ποδιών του Βασιλέα και σε ενθουσιαστικό «μαρκάλισμα».

Είδαμε ήρωες του Τσέχοφ ντυμένους σε Μίκι, Γκούφι και άλλα καρτούν, είδαμε τον Δαρείο των «Περσών» του Αισχύλου φάντασμα να έρχεται στην Επίδαυρο, να κατεβάζει το παντελόνι του και να κάθεται στο ιερό μάρμαρο της θυμέλης και να τρίβεται «παίζοντας» το «πώς το τρίβουν το πιπέρι του διαόλου οι καλογέροι».

Αλλά υπάρχουν και άλλα σοβαροφανή «πειράγματα». Το πιο συνηθισμένο: παρεμβάσεις στο κλασικό, ανυπεράσπιστο να διαμαρτυρηθεί κείμενο, ξένων τελείως άσχετων και συχνότατα ιδεολογικά αντίθετων κειμένων.

Διαφωνεί π.χ. ο σκηνοθέτης μ’ ένα δημοφιλές κωμειδύλλιο, διαφωνεί με τον σεμνό λόγω της εποχής που γράφτηκε ερωτισμό του, το θεωρεί υποκριτικά σεμνότυφο και δεν χάνει καιρό, προσθέτει έναν σύγχρονο μονόλογο βωμολοχικό, αγοραίο ή έναν καταιγισμό με ειρωνικά σχόλια πεζοδρομίου. Προτιμούν την πρόκληση από τη δημιουργική εκμετάλλευση πρωτογενών μύθων. Προσωπικά θα είχε ενδιαφέρον να δω έναν σύγχρονο συγγραφέα να γράφει ένα ανατρεπτικό κωμειδύλλιο. Να φτάσω στα άκρα; Ναι, αρκεί να έχει οίστρο, με ομοφυλόφιλους τσοπάνους και ξεβγαλμένες βοσκοπούλες, ακόμη και με σκηνές κτηνοβασίας. Ενα έξοχο σατιρικό έργο του μεγάλου Αλμπι (που παίχτηκε και στην Αθήνα) με άκρα ευαισθησία καταγράφει την ερωτική ένωση ενός άντρα με την κατσίκα του («Κατσίκα» ο τίτλος του έργου).

Ο μακαρίτης Βασίλης Ζιώγας σ’ ένα έξοχο έργο του που παίχτηκε στο άλλης εποχής Εθνικό μας Θέατρο περιγράφει με υπερρεαλιστικό οίστρο τον έρωτα ενός νέου φοιτητή με μια γηραιά κυρία που μεταμορφώνεται σε ιτιά! Αλλά ο Αλμπι και ο Ζιώγας είναι ποιητές, δεν είναι ξυλοσχίστες ή προβοκάτορες που χωρίς ίχνος τσίπας εξευτελίζουν τα μεγάλα κείμενα για να τα ταπεινώσουν έτσι ώστε πατώντας πάνω στα κατακρεουργημένα σώματά τους να πάρουν λίγο ύψος, αφού πάσχουν από πνευματικό νανισμό και καλλιτεχνική στειρότητα.

Ενα άλλο σύνδρομο πειραγμένης προσέγγισης είναι η αλλαγή φύλου, δηλαδή είδους, φόρμας και ύφους. Εχουμε δει τη «Λυσιστράτη» στην Επίδαυρο σαν σκοτεινό δράμα εν μέσω ενός σκηνικού χώρου με βομβαρδισμένα αυτοκίνητα και ξεκοιλιασμένα πτώματα. Εχουμε δει Μολιέρο παιγμένο σαν Πιραντέλο και Πιραντέλο σαν Λουί ντε Φινές.

Σε εποχές μεγάλου επαναστατικού εκ του ασφαλούς (είχε ξεκουμπιστεί η χούντα) οίστρου δόθηκαν μαθήματα πολιτικού ήθους σε έξοχους κωμωδιογράφους της ελληνικής φαρσοκωμωδίας. Ετσι σε σκηνές ερωτικής απιστίας σε έργα που γράφτηκαν το 1965 π.χ. όταν ξαναπαίχτηκαν το 1982 πίσω από τα παράθυρα των μοιχών περνούσαν διαδηλωτές κραδαίνοντας πανό με το «1 1 4» και φώναζαν συνθήματα για τους αποστάτες!

Θα ρωτήσει πιθανόν ο κάθε προβληματισμένος αναγνώστης: Γιατί όλα αυτά; Απλούστατα για τους λόγους που ο ψάλτης όταν χάνει στο ψαλτήρι τη σελίδα με τον ψαλμό ξεφυλλίζοντας βήχει («απορία ψάλτου βηξ»), έτσι και οι ανερμάτιστοι άνθρωποι του θεάτρου σε μια εποχή που δεν υπάρχει υπεύθυνος δημόσιος κριτικός έλεγχος που να λαμβάνεται υπ’ όψιν, ανίκανοι να διδάξουν ύφος, στυλ, υποκριτική βάθους, ήθος και διάνοια κειμένων άλλων ιδεολογικά φορτισμένων εποχών, πειράζουν τα κείμενα αυτά όπως ο ερασιτέχνης κουρέας στου κασίδη το κεφάλι.

Είναι το σύνδρομο του Ηρόστρατου: έβαλε φωτιά στον ναό της Εφέσου για να γίνει γνωστός!