Χειρώνακτας του θεάτρου

Δεν άκουγε ούτε λέξη από το στόμα του. Ο τσομπάνος έτρωγε αργά την παπάρα στο γάλα, που του σέρβιρε η γιαγιά του, και δεν μιλούσε. «Γιατί δεν μιλάει ο Στέργιος;» ρωτούσε. «Μιλάει όλη μέρα με τα πρόβατα και δεν μπορεί να μιλήσει με τους ανθρώπους. Είναι κουρασμένος» τον αποστόμωναν.

Κάπως έτσι μάθαινε από τον πατέρα του (διευθυντή Γεωργίας στις Σέρρες, επιθεωρητή Γεωργίας στην Κοζάνη και τελικά γενικό διευθυντή στο υπουργείο Γεωργίας), ακολουθώντας τον στις περιοδείες του, και για τη σχέση των αγροτών με τη γη.

Σιγά σιγά ο Βασίλης Παπαβασιλείου έφτασε να καταλαβαίνει και να αγαπάει τον χειρώνακτα. Το λέει συχνά: η ουσία στο θέατρο είναι χειρωνακτική. Ισως γι’ αυτό και ο ίδιος έχει μια θαυμαστή αρετή ως ηθοποιός, την οποία επιμένει να διδάσκει ως σκηνοθέτης: ξέρει πολύ καλά τη χρήση των χεριών στο ήθος ποιείν. Αυτή ήταν και η μία από τις αδιαμφισβήτητες αρετές της τελευταίας του παράστασης (διά χειρός του) «Σιχτίρ ευρώ, μπουντρούμ δραχμή θα πεις κι ένα τραγούδι», που τον έφερε στο Θέατρο Τέχνης ύστερα από πολλά χρόνια και αναδείχτηκε μία από τις επιτυχημένες παραστάσεις της χρονιάς (με συνεχείς παρατάσεις). Συνέπεσε μάλιστα με τη βράβευσή του από τη Γαλλική Δημοκρατία – την Τετάρτη, στο Θέατρο Τέχνης της Φρυνίχου – με το μετάλλιο του Ιππότη των Γραμμάτων και Τεχνών. Με απόφαση που ελήφθη τον Μάιο του 2015 από τη γαλλίδα υπουργό Πολιτισμού, ύστερα από πρόταση του τότε διευθυντή του Γαλλικού Ινστιτούτου και νυν διευθυντή στο Μουσείο Μπενάκη, Ολιβιέ Ντεκότ.

Πιάσαμε όμως τα πράγματα από τη μέση και το τέλος. Και από το χέρι. Πίσω στην αρχή! Στο 1949, όταν γράφτηκε το τέλος του Εμφυλίου και γεννήθηκε ο Βασίλης Παπαβασιλείου. Με ρίζες στις Χαμένες Πατρίδες, τον Πόντο και την Ανατολική Θράκη. Ο πατέρας του άνθρωπος της γεωργίας. Η μητέρα του γόνος οικογένειας με αγροτοκτηνοτροφική μονάδα. Εκείνος, γεννημένος στη Θεσσαλονίκη, μέχρι να αποφοιτήσει από το Γυμνάσιο Σερρών είχε αποκρυσταλλώσει τα θέλω του. Πού να πει όμως εκείνα τα χρόνια ότι είναι θεατρικά. Διόλου εύκολο. Στον θαυμαστό κόσμο του θεάτρου μπήκε αναγνωστικά. Από την Α’ Γυμνασίου. Οταν πηγαίνοντας στον πάγκο των εφημερίδων για να αγοράσει ένα παιδικό έντυπο (το «Ελληνόπουλο»), βυθίστηκε στο δεύτερο τεύχος του «Θεάτρου» του Κώστα Νίτσου, που κειτόταν δίπλα. Στο τεύχος που περιλάμβανε και το «Νησί της Αφροδίτης» του (αντιστασιακού) Αλέξη Πάρνη, θυμάται, έδωσε όλα του τα λεφτά.

Ως μαθητής γοητεύτηκε – κρυφά – και από τις παραστάσεις του Μίνωα Βολανάκη στο ΚΘΒΕ. Και στην Ε’ Γυμνασίου, στο Θέατρο Κήπου, ύστερα από δύο αριστοφανικές παραστάσεις («Ορνιθες» και «Πλούτος»), κατά Κάρολο Κουν, από το Θέατρο Τέχνης, πήρε μιαν απόφαση ή μάλλον έδωσε μιαν υπόσχεση: «Πρέπει να συναντήσω τον άνθρωπο πίσω από αυτές τις δουλειές!»

Την κράτησε άσβεστη εκείνη την εφηβική φλόγα. Μέσα του. Αλλά ξεκίνησε το 1967 στην Ιατρική Σχολή του Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης. «Για να αποδείξω ότι μπορούσα να είμαι τρόφιμος πανεπιστημίου» (λόγια δικά του). Ομως έμεινε αιωνόβιος – «υπεραιωνόβιος» χαριτολογεί σήμερα – φοιτητής και θέλησε να υλοποιήσει την εφηβική του υπόσχεση, στο Θέατρο Τέχνης. «Μπήκα στο θέατρο για να συναντήσω έναν άνθρωπο, όχι γενικώς. Λειτούργησε δηλαδή ο θαυμασμός με την πλατωνική έννοια» λέει. Κόντρα στη νέα γενιά, συνηθισμένη στην κουλτούρα του αυτοθαυμασμού, στην οποία διαμηνύει ότι «η ζωή είναι αγώνισμα και πρέπει να τη δούμε και με όρους συμφερτικούς. Δεν συμφέρει, λοιπόν, να μη θαυμάζεις κανέναν διότι δεν μπορείς να πας παρακάτω».

Από τα «έδρανα» της Σχολής του Θεάτρου Τέχνης (1971-74) βρέθηκε και στο σανίδι ως ηθοποιός του, μέχρι το 1978: «Υπηρέτης δύο αφεντάδων» του Γκολντόνι, «Προστάτες» του Ευθυμιάδη, Ευριπίδης στους «Αχαρνής». Προτού γράψει ιστορία – και σκηνοθετική – με τη «Σπασμένη στάμνα» του Κλάιστ, το 1982, ιδρύοντας με τον Λευτέρη Βογιατζή τη θρυλική Σκηνή.

Η συνέχεια είναι θεατρική ιστορία: χρίζεται καλλιτεχνικός διευθυντής στο ΔΗΠΕΘΕ Σερρών, ιδρύει την Εποχή (έως το 1990) και ανεβάζει από «Πίστη, αγάπη, ελπίδα» του Χόρβατ έως «Κλυταιμνήστρα» του Στάικου, δουλεύει στο «εμπορικό» θέατρο τον «Αμπιγιέρ» του Χάργουντ και το «Διαμάντια και μπλουζ» της Αναγνωστάκη, με Καρέζη – Καζάκο, αναλαμβάνει το τιμόνι του ΚΘΒΕ, σκίζει με τη «Βαβυλωνία» του Βυζάντιου, κάνει σκηνοθετικό (πλέον) ντεμπούτο στην Επίδαυρο με «Αίαντα», συνεργάζεται με τα ΔΗΠΕΘΕ Λάρισας και Πάτρας, ανεβάζει με το Εθνικό «Οιδίποδα Τύραννο» (ώς το Κολοσσαίον της Ρώμης το 2000), προτού κάνει επιτυχία για τέσσερις σεζόν με την «Ελένη» του Γιάννη Ρίτσου, στην οποία χειροκροτείται και ως πρωταγωνιστής. Δοκιμάζεται δις στην οπερέτα του Σακελλαρίδη και στην όπερα (στο πλαίσιο της Θεσσαλονίκης Πολιτιστικής Πρωτεύουσας) αλλά και στη συγγραφή.

Συνεργάζεται με το Φεστιβάλ Αθηνών στην «Ιφιγένεια εν Ταύροις» στο Ηρώδειο και από το Πειραιώς 260 ξεκινάει – το 2010 – η μέχρι σήμερα πενταλογία «των νεοελληνικών παθών»: «Τυχοδιώκτης» του Χουρμούζη, «Βαβυλωνία» (ξανά), «Του Κουτρούλη ο γάμος» του Ραγκαβή, «Κύκλωπας» του Ευριπίδη και Φωκίων Καπνίδης, τρόφιμος του ΑΑΨΟΥ, στο δικό του «Σιχτίρ ευρώ».

Τριάντα σκηνοθεσίες μετά, αν τον ρωτήσει κάποιος γιατί κάνει θέατρο, απλώς θα εισπράξει – σιβυλλικά – την ατάκα του Τομ Στόπαρντ: «Διότι αναγνωρίζω προκαταβολικά ότι κανείς δεν μου χρωστάει τίποτα».