Η «Ιλιάδα» στον καιρό του ISIS

Κατά κάποιον τρόπο, δεν «έλειπε»: σύμφωνα με εκτιμήσεις ειδικών, η «Ιλιάδα» του Ομήρου έχει γνωρίσει περί τις ογδόντα μεταφράσεις στην αγγλική γλώσσα. Η πρώτη κατάλληλη για σύγχρονο αναγνώστη, καταγεγραμμένη στις αρχές του 17ου αιώνα, ανήκει στον άγγλο, σύγχρονο του Σαίξπηρ, ποιητή Τζορτζ Τσάπμαν και ξεπεράστηκε μόνο από εκείνη του Αλεξάντερ Πόουπ εκατό χρόνια μετά. Στο μεσοδιάστημα, μέχρι και ο Τόμας Χομπς δοκίμασε να αναμετρηθεί με το ομηρικό έπος, ενώ στην πιο σύγχρονη Ιστορία οι επιλογές πολλαπλασιάστηκαν – έστω και αν πολλοί μελετητές καταλήγουν στην τριάδα των Ρίτσμοντ Λάτιμορ, Ρόμπερτ Φιτζέραλντ και Ρόμπερτ Φέιγκλς. Τι δουλειά είχε όμως η κλασικίστρια Κάρολαϊν Αλεξάντερ με μια υπόθεση, καταπώς φαίνεται, τελειωμένη; «Ξέρω ότι ακούγεται αλαζονικό», ομολογούσε σε συνέντευξή της, «αλλά θεωρώ αδιανόητο να ξεκινήσεις ένα τέτοιο εγχείρημα αν δεν πιστεύεις ότι θα το κάνεις καλύτερα».

Η αμερικανίδα διδάκτορας του Πανεπιστημίου Κολούμπια, συγγραφέας βιβλίων για την αποστολή του Ερνεστ Σάκλτον στην Ανταρκτική ή για την ανταρσία του ιστιοφόρου «Μπάουντι», διάβασε την «Ιλιάδα» για πρώτη φορά στα δεκατέσσερα: μία ραψωδία κάθε ημέρα, μετά το σχολείο και πριν από το κολυμβητήριο. Ενιωσε, κατά δήλωσή της, «απολύτως γοητευμένη», όπως περίπου φαίνεται να νιώθουν και σύγχρονοι ακαδημαϊκοί και φιλόλογοι, διαβάζοντας τη δική της εκδοχή στο θεμέλιο έργο του δυτικού Κανόνα: σχολιάζοντας το βιβλίο «The Iliad: A New Translation», που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Ecco, ο ομότιμος καθηγητής Αρχαίας Ιστορίας του αμερικανικού Ινστιτούτου Προηγμένων Σπουδών Γκλεν Μπάουερσοκ έκανε λόγο για μια μετάφραση «μακράν ανώτερη του θαυμαστού έργου των Λάτιμορ, Φιτζέραλντ και Φέιγκλς». Ο εκδότης της Αλεξάντερ φαίνεται πως συμφωνεί: ο φιλόδοξος για τέτοιο έργο αριθμός αντιτύπων που παρήγγειλε από το τυπογραφείο είναι τριάντα χιλιάδες.

Η ΠΡΩΤΗ ΜΕΤΑΦΡΑΣΤΡΙΑ; Κάποιοι ειδικοί υποψιάζονται ότι πρόκειται για την πρώτη γυναίκα που μεταφράζει την «Ιλιάδα» στα αγγλικά. Εχει σημασία; Για έναν κοινωνιολόγο, μάλλον. Για έναν φιλόλογο, ίσως προηγούνται άλλα. Στο παλιότερο βιβλίο της «Ο πόλεμος του Αχιλλέα» (εκδ. Πατάκη) η Αλεξάντερ υποστηρίζει ότι η «Ιλιάδα» δεν είναι μεν αντιπολεμικό έργο, δίνει όμως βαρύτητα στα δεινά των ανθρώπινων συρράξεων. Στη μετάφραση που μας αφορά, δυσκολότερο σημείο τής φάνηκε ο αποχαιρετισμός του Εκτορα και της Ανδρομάχης («η σκηνή είναι τόσο τρυφερή που ήξερα ότι μπορεί να “τραυματιστεί”»), ενώ δυνατά αποσπάσματα θεωρεί τον θάνατο του Πατρόκλου και τη συνάντηση Αχιλλέα – Πριάμου στο τέλος του έπους. Κάνει και σύνδεση με το παρόν; Κάνει. «Οι επιδρομές και οι λεηλασίες χωριών και πόλεων, η αρπαγή λαφύρων και γυναικών», παρατηρούσε, «είναι πράξεις των ανδρών της “Ιλιάδας” και του ISIS. Βλέπω το δεύτερο όχι σαν ένα θρησκευτικό κίνημα, αλλά σαν την εκδήλωση ενός από τα αρχαιότερα φαινόμενα: την αγαλλίαση που βρίσκουν νέοι άνδρες στην κτηνωδία».