Μια ρευστή σχέση αλληλεξάρτησης

Το πρόσφατο βίντεο της κυβέρνησης με τις αναφορές σε δημοσιογράφους επαναφέρει ένα γνωστό θέμα στη μελέτη των ΜΜΕ. Οι «συμβιωτικές» σχέσεις ανάμεσα στους δημοσιογράφους και τα μέσα ενημέρωσης, από τη μια, και στις κυβερνήσεις και τους πολιτικούς, από την άλλη, ουδέποτε υπήρξαν αγαστές και είχαν πάντα διακυμάνσεις. Πρόκειται για δύο κόσμους θεωρητικά αντίθετους (ο ένας να ασκεί έλεγχο και κριτική στις πράξεις ή παραλείψεις του άλλου). Συχνά όμως αποτελούν δύο κόσμους που δεν μπορούν να κάνουν χώρια, καθώς οι πολιτικοί αποτελούν τις πηγές των δημοσιογράφων. Η μεν δημοσιογραφία δεν μπορεί να λειτουργήσει χωρίς τις πηγές της, οι δε πολιτικοί δεν μπορούν να λειτουργήσουν επίσης στις μαζικές, μεσοποιημένες κοινωνίες χωρίς δημοσιογράφους και μέσα ενημέρωσης (τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης είναι κατ’ αρχήν για ανάπτυξη δημόσιων σχέσεων και για επίσημη ή εμπρόθετη ενημέρωση!). Συχνά αυτή η ιδιάζουσα σχέση ανάμεσα στους δημοσιογράφους και στους πολιτικούς προκαλεί ταυτίσεις και αντιθέσεις.

Από τη θεωρία (αλλά και την εμπειρία) υποστηρίζεται ότι κατά τη συνεργασία ανάμεσα στα δύο μέρη (δημοσιογράφος και πηγή) προκύπτει αμοιβαίο όφελος. Κάποιες φορές, λόγω της συνεχούς συσχέτισης των δύο μερών εμφανίζεται ένα είδος ταύτισης των ενδιαφερόντων ανάμεσα στην πολιτική και στη δημοσιογραφία, με αποτέλεσμα να βλέπουμε τη μεταπήδηση δημοσιογράφων στον χώρο της πολιτικής, με ιδιαίτερη μάλιστα απήχηση στις προτιμήσεις της κοινής γνώμης.

Από την άλλη, μια συνήθης ένταση στις δημοκρατικές κοινωνίες είναι αυτή ανάμεσα στις κυβερνήσεις και τους πολιτικούς και στα ΜΜΕ και τους δημοσιογράφους, όπως η πρόσφατη αντιπαράθεση με αφορμή την επέτειο ανάληψης της κυβερνητικής εξουσίας, σχετικά με τον τρόπο και την έκταση που δίνουν τα μέσα για να καλύψουν τις δραστηριότητες των κυβερνώντων. Σε διάφορες έρευνες που έχουν διενεργηθεί στο εξωτερικό (εδώ δεν χρειάζεται αφού «τα ξέρουμε όλα» και σε γενικές γραμμές «δεν χρειάζεται έρευνα»), έχουν γίνει συγκρίσεις ανάμεσα στις δημοσιογραφικές κουλτούρες διαφόρων χωρών. Μία από τις βασικές διαφορές ως προς τις αντιλήψεις των δημοσιογράφων που συμμετείχαν στις έρευνες προερχόταν από την ευρεία διαφοροποίηση και τον βαθμό πολιτικοποίησης των επικοινωνιακών συστημάτων των χωρών τους. Επίσης, οι δημοσιογράφοι θεωρούσαν ότι οι πολιτικές κλίσεις επηρεάζουν τις αποφάσεις σχετικά με τις ειδήσεις. Αυτή η αντίληψη ήταν, λόγου χάρη, πιο έντονη στη Γερμανία. Οι γερμανοί δημοσιογράφοι θεωρούσαν ότι οι απόψεις είναι ανώτερες από τις ειδήσεις. Ενώ η αντικειμενικότητα, ως κανόνας, θεωρούνταν ότι κατείχε σημαντική θέση σε όλες τις χώρες, το νόημά της διέφερε πολύ. Στη Γερμανία και στη Σουηδία το μεγαλύτερο βάρος δινόταν στο «να ανακαλύψουν τι κρύβεται πίσω από τις επίσημες δηλώσεις των αντιμαχόμενων πλευρών, όπως και στα υπαρκτά στοιχεία της πολιτικής αντιπαράθεσης».

Πρόκειται για μια στάση που προσεγγίζει τον παρεμβατικό ρόλο της δημοσιογραφίας. Αλλά στην πολιτική δημοσιογραφία είναι μάλλον απίθανο να συναντήσουμε πολλούς δημοσιογράφους που να μην εκλαμβάνουν τον ρόλο τους ως ενεργών παραγόντων της πολιτικής, αφού αυτό είναι το αντικείμενο της καταγραφής τους. Και εκεί έρχεται η τριβή. Οι πολιτικοί όταν βρίσκονται στην αντιπολίτευση και έχουν προσδοκία να γίνουν κυβερνώντες, εκτός του να απαντούν οπουδήποτε και οποτεδήποτε σε όλους τους δημοσιογράφους στα κινητά τους, επιδιώκουν από αυτούς να μεγιστοποιήσουν έναν ενεργό, αντιπολιτευτικό, παρεμβατικό ή καταγγελτικό λόγο.

Οταν γίνονται, όμως, κυβέρνηση σταδιακά, εκτός από το να μην απαντούν πλέον στα κινητά τους, αυτοί ή οι σύμβουλοι τους, επιζητούν κατ’ αρχάς οι δημοσιογράφοι να μεγιστοποιούν τον κλασικό ουδέτερο ρόλο τους, δηλαδή να είναι παθητικοί και ουδέτεροι καταγραφείς και στην καλύτερη περίπτωση συνήγοροι του κυβερνητικού έργου!

Ωστόσο, η δημοσιογραφία οφείλει να διατηρεί, παρά τις σύνθετες προκλήσεις του επαγγέλματος, τον εποπτικό της ρόλο. Η δημοκρατία μας, αν μη τι άλλο, δεν είναι ασθενική ώστε να επιζητούμε άμεσα ή έμμεσα  ρόλο κομπάρσου για τη δημοσιογραφία.