[Ευρωπαϊκό όνειρο] Ανελεύθερη δημοκρατία

Ανάμεσα στις πολλαπλές προκλήσεις που αντιμετωπίζει η Ευρωπαϊκή Ενωση, πιο εφιαλτική εμφανίζεται η απειλή  της «ανελεύθερης δημοκρατίας» (illiberal democracy), του πολιτικού καθεστώτος, δηλαδή, στο οποίο η δημοκρατικά εκλεγμένη κυβέρνηση θέτει ως στόχο την κατάλυση όλων των θεσμικών ερεισμάτων και αντίβαρων (checks and balances) που επιτρέπουν στη φιλελεύθερη δημοκρατία να λειτουργεί ομαλά, να διασφαλίζει το κράτος δικαίου και τις βασικές πολιτικές ελευθερίες.

Ηδη δύο χώρες-μέλη της ΕΕ, η Πολωνία και η Ουγγαρία, κρίνεται ότι έχουν περάσει ήδη στο καθεστώς της «ανελεύθερης δημοκρατίας». Στην περίπτωση της Ουγγαρίας, ο πρωθυπουργός Β. Ορμπάν έχει από καιρό εγκαινιάσει την επώδυνη διαδικασία. Η περίπτωση της Πολωνίας είναι όμως περισσότερο σοβαρή, καθότι είναι σχετικά μεγάλη χώρα με ευαίσθητες σχέσεις με Γερμανία και Ρωσία. Η πρόσφατη ανάδειξη στην εξουσία του εθνολαϊκιστικού κόμματος έχει σηματοδοτήσει την κατάλυση των ανεξάρτητων θεσμών δημοκρατίας (δικαστικής εξουσίας, μέσων επικοινωνίας κ.ά.) και την εγκαθίδρυση καθεστώτος ανελεύθερης αυταρχικής δημοκρατίας. Παρεμφερή φαινόμενα διολίσθησης σε μορφές «ανελεύθερης δημοκρατίας» καταγράφονται και σε άλλες χώρες (τρομοκρατία και Προσφυγικό τροφοδοτούν τη δυναμική).

Η ΕΕ πιέζεται να αντιδράσει, καθώς οι βασικές δημοκρατικές αρχές πάνω στις οποίες οικοδομείται αμφισβητούνται. Αξίζει η παρατήρηση ότι εάν η Ουγγαρία και η Πολωνία δεν ήταν μέλη της Ενωσης, πιθανότατα δεν θα μπορούσαν να ενταχθούν σε αυτήν, καθώς δεν πληρούν τα δημοκρατικά κριτήρια ένταξης. Για τις ήδη χώρες-μέλη που παραβιάζουν τις δημοκρατικές αρχές, η Ενωση διαθέτει έναν μηχανισμό (άρθρο 7 Συνθήκης Λισαβόνας) που η ενεργοποίησή του μπορεί να θέσει την εν λόγω χώρα στο περιθώριο του συστήματος, με αναστολή ακόμη και των δικαιωμάτων ψήφου στο Συμβούλιο. Ο μηχανισμός αυτός δεν έχει χρησιμοποιηθεί μέχρι σήμερα και γενικώς κρίνεται δύσκολη η ενεργοποίησή του. Ετσι η Ευρωπαϊκή Επιτροπή φαίνεται να προχωρεί στην αξιοποίηση ενός εναλλακτικού πλαισίου (framework for the rule of law) για την περίπτωση της Πολωνίας, το οποίο θέτει ουσιαστικά τη χώρα υπό καθεστώς «πολιτικής εποπτείας», όσο δυσάρεστο κι αν ακούγεται κάτι τέτοιο. Είναι όμως αναγκαίο μέτρο για την αντιμετώπιση της «ανελεύθερης δημοκρατίας» στον ευρωπαϊκό χώρο. Η λειτουργία των θεσμών της δημοκρατίας και του κράτους δικαίου δεν μπορεί παρά να αποτελεί μέριμνα της Ενωσης από την Πολωνία μέχρι την Ελλάδα και από τη Σουηδία μέχρι τη Μάλτα.

Ο Π.Κ. Ιωακειμίδης είναι ομότιμος καθηγητής του Πανεπιστημίου Αθηνών