Το 2015 ήταν εκλογικό, το 2016 είναι δίσεκτο

Αν το 2015 ήταν έτος εκλογικό, λόγω των αλλεπάλληλων εκλογικών αναμετρήσεων, το 2016 προμηνύεται περιπετειώδες, αν όχι χρονιά έντονου προβληματισμού, τουλάχιστον για το μέλλον του επικοινωνιακού πεδίου στη χώρα. Αν αναλογιστούμε ότι το 2016 είναι και δίσεκτο, τότε μάλλον θα πρέπει να ανησυχούμε! Μπορεί οι πολιτικές εξελίξεις να έδωσαν μεγάλη τροφή για σχολιασμό και ρεπορτάζ για το δημοσιογραφικό περιεχόμενο, αλλά η συνεχιζόμενη οικονομική κρίση της χώρας σε συνδυασμό με την οικονομική στενότητα και τους περιορισμούς στην κίνηση κεφαλαίων κατακρήμνισαν την ήδη βυθιζόμενη διαφημιστική δαπάνη, πηγή οξυγόνου των μέσων ενημέρωσης και όχι μόνον.

Η πολιτική αστάθεια, οι συνεχείς εκλογές και η γενικότερη οικονομική ανασφάλεια συνέβαλαν σε σημαντική μείωση της αγοραστικής δύναμης των καταναλωτών. Το πόσο δραματική είναι η κατάσταση είναι ότι πλέον δεν ανακοινώνεται η διαφημιστική δαπάνη, τουλάχιστον με την ευκολία που ανακοινωνόταν στο παρελθόν. Ακόμη χειρότερα, τα διαφημιστικά έσοδα ανάμεσα στο 2008 και στο 2014 έχουν μειωθεί κατά 65%, ίσως και περισσότερο.

Καθώς βυθίζεται η ελληνική αγορά επικοινωνίας είναι αμφίβολο πλέον, αν η κατάσταση συνεχιστεί ως έχει, εάν θα μπορέσει να διατηρηθεί ανέπαφος ο αριθμός των  ραδιοτηλεοπτικών σταθμών, εφημερίδων και περιοδικών και γιατί όχι και των διαφόρων συναφών ψηφιακών προϊόντων και υπηρεσιών στο Διαδίκτυο. Ηδη και τα αποκαλούμενα «εύρωστα μαγαζιά» στον χώρο έχουν αρχίσει να αδυνατούν να αντεπεξέλθουν στις υποχρεώσεις τους όχι μόνο προς τους εργαζομένους τους, αλλά και προς τους προμηθευτές τους.

Μπορεί όμως αυτό να συνεχιστεί; Πού θα οδηγήσει αυτή η κατάσταση; Οι οιωνοί δεν είναι ευνοϊκοί. Ουδείς γνωρίζει τι θα γίνει τελικά με το θέμα των τηλεοπτικών αδειών. Συνήθως στη χώρα μας πάσχουμε από την αποκαλούμενη «οικολογική πλάνη», βλέπουμε το δένδρο και χάνουμε το δάσος. Για παράδειγμα εάν καταρρεύσει κάποιος μεγάλης εμβέλειας σταθμός μπορεί να προκληθεί ένα φαινόμενο χιονοστιβάδας σε όλο τα φάσμα του επικοινωνιακού πεδίου, συμπαρασύροντας κι άλλους σταθμούς, τηλεοπτικούς και ραδιοφωνικούς, εφημερίδες και περιοδικά, ακόμη και διαφημιστικές εταιρείες (όσες απέμειναν) και τηλεπικοινωνιακούς φορείς.

Η ελπίδα ότι θα έρθουν ξένοι επενδυτές είναι μάλλον αβάσιμη. Τόσα χρόνια σνόμπαραν την ελληνική αγορά, όχι γιατί δεν υπήρχαν άδειες, αλλά γιατί το μέγεθος της εγχώριας αγοράς είναι μικρό για τις επιδιώξεις τους. Ακόμη μια φορά το πρόβλημα έγκειται στο ότι, όπως και σε άλλους τομείς της οικονομίας, το περιβάλλον είναι αρνητικό για επενδύσεις και κυρίως ευνοϊκό για αποεπένδυση. Ακόμη χειρότερα, οι ξένοι επενδύουν μόνο σε  χώρες όπου καταγράφεται κινητικότητα. Και η τελευταία συνήθως οφείλεται, τουλάχιστον σε πρώτη φάση, στους εγχώριους φορείς και επενδυτές. Κι έτσι οδηγούμαστε και πάλι στη λογική του «αβγού του Κολόμβου». Αναλογιστείτε για παράδειγμα την περίπτωση της τηλεοπτικής παραγωγής. Με συνεχιζόμενη την οικονομική κρίση και τους προϋπολογισμούς «σφικτούς» είναι βέβαιο ότι θα ενισχυθούν τα αρνητικά αποτελέσματα όσον αφορά στην ποιότητα του προσφερόμενου προγράμματος. Οι νέες παραγωγές, που κάποτε ανήλθαν στις 45 σε μια τηλεοπτική σεζόν, έφθασαν σε μηδενική βάση πριν από λίγα χρόνια. Και ενώ πέρυσι δρομολογήθηκαν κάποιες (μετρούμενες στα δάκτυλα), είναι βέβαιο ότι θα εξαφανιστούν και πάλι εάν η κατάσταση συνεχιστεί ως έχει. Αλλωστε οι αντοχές είναι ελάχιστες. Νέες παραγωγές δεν συνεχίζονται απλώς γιατί δεν πιάνουν «νούμερα τηλεθέασης» από τα πρώτα επεισόδια. Ετσι, η ελληνική τηλεόραση ενδέχεται να επιστρέψει στις ατέλειωτες επαναλήψεις («ήμουν νιος και γέρασα» – ή, κατά το «politicalcorrect» «vintage»), στις αμερικανικές και τουρκικές σειρές και στο αδιάκοπο «ενημερωτικό βουητό» των «ομιλούντων κεφαλιών» σε διάφορες εκδοχές και παραλλαγές.

Θα θέλαμε να είμαστε αισιόδοξοι, αλλά οι ενδείξεις συνηγορούν στο ότι οι προοπτικές για τον κλάδο είναι δυσμενείς. Κι αυτό που προβληματίζει περισσότερο είναι ότι τα ελληνικά ΜΜΕ καλούνται να αντιμετωπίσουν όχι μόνο τις συνέπειες της οικονομικής κρίσης, αλλά και τις αλλαγές που συντελούνται στο ευρύτερο πεδίο με την έλευση και την ευρύτερη χρήση των νέων τεχνολογιών, τη σύγκλιση και την ψηφιοποίηση των μέσων επικοινωνίας. Η κατάσταση μπορεί μάλιστα να γίνει ασφυκτική για το εγχώριο πεδίο εάν αναλογιστεί κανείς ότι κατά την τελευταία 25ετία τα μέσα ενημέρωσης στην Ελλάδα αναπτύχθηκαν με γνώμονα φιλοδοξίες, επιχειρηματικά ή πολιτικά κριτήρια και σκοπιμότητες.

Οποιαδήποτε πρόβλεψη για το νέο έτος είναι τόσο επισφαλής όσο και η πρόβλεψη του δελτίου καιρού για το επόμενο τρίμηνο. Ιδιαίτερα σε μια χώρα της οποίας οι πολίτες και οι πολιτικοί της διακατέχονται μεν από έναν έντονο επικοινωνισμό αλλά δεν επικοινωνούν μεταξύ τους, σε μια χώρα όπου η απογοήτευση είναι μεγάλη και ο ένας κατηγορεί τον άλλον για την κρίση και την παρακμή, αλλά κανείς δεν προσπαθεί να  βρει τρόπους συνεργασίας και συναίνεσης, σε μια χώρα όπου έχουμε μάθει να θεωρούμε ότι για όλα τα προβλήματά μας φταίνε πάντα οι «Αλλοι».

Σε μια τέτοια συνθήκη, η αισιοδοξία για ανάκαμψη της οικονομίας και κατ’ επέκταση του επικοινωνιακού πεδίου είναι εξ ορισμού μικρή. Το βέβαιο είναι ότι μέσα σε μια εικοσαετία, τα ελληνικά μέσα επικοινωνίας και ενημέρωσης περιήλθαν από μια φάση άκρατου ενθουσιασμού, ενδεχομένως και αθωότητας, σε μια φάση έντονου κορεσμού και απαισιοδοξίας. «Λογικά», η επόμενη πενταετία με δεκαετία θα είναι η φάση της συρρίκνωσης, αλλά στην Ελλάδα ο ανορθολογισμός είναι εκείνος που τείνει να επικρατεί.