Σωσίβια μνήμης

Στην επαρχιακή πόλη όπου γεννήθηκα και έζησα έως το τέλος της εφηβείας μου οφείλω πολλές από τις γνώσεις για επαγγέλματα που σήμερα πια έχουν για πάντα χαθεί. Επειδή ζούμε σε μια σφύζουσα από τέτοιες εγκαταστάσεις γειτονιά και επειδή έλειπαν τότε από την εποπτεία μας παιδικά και εφηβικά παιχνίδια και απασχολήσεις και επειδή ήμουν ένα πολύ ιδιότυπο σε κυνήγι εντυπώσεων παιδί, συχνά, πολύ συχνά, θρονιαζόμουν δίπλα σε μαστόρους την ώρα της δουλειάς. Είχε βέβαια προηγηθεί στα πρώτα συνειδητά μου χρόνια στην πατρίδα της γιαγιάς μέσα στην Κατοχή η συσσώρευση εμπειρικών γνώσεων αφού σε ένα σπίτι με αγροτικές τελετές στον τρύγο, στο θημώνιασμα, στο μάζεμα της ελιάς, στο πατητήρι, στο κάπνισμα του μελισσιού και στο τάισμα του μεταξοσκώληκα, στη σφαγή του χοίρου, στο πάστωμα του κρέατος και στο γέμισμα των λουκάνικων, στη γέννα των κουνελιών, στο σούβλισμα του αρνιού και ιδιαίτερα στο γνέσιμο του μαλλιού μετά την κουρά των προβάτων και στη μεγάλη τελετή παρακολουθώντας τη μάνα μου να υφαίνει. Αργότερα ήμουν θαμώνας στον καλατζή, στον τσαγκάρη, στον ράφτη, στον υδραυλικό της γειτονιάς και βοηθούσα τη μάνα μου και τις αδελφές της να φτιάχνουν πράσινο σαπούνι και να το καλουπώνουν στην αυλή. Ηξερα να μετράω με το γράδο της ελιάς στη μεγάλη κάδη (έτσι θηλυκή τον γνώρισα τον κάδο) και ηδονιζόμουν να ακούω το βράσιμο του μούστου που ωρίμαζε στο βαρέλι.

Στη μικρή μου πόλη αργότερα ερωτεύτηκα την τυπογραφία. Σε μια κεντρική αλλά στενή οδό, κοντά στο άγαλμα του Αθανασίου Διάκου, ήταν εγκατεστημένα τα γραφεία και συνάμα το τυπογραφείο της εφημερίδας «Λαμιακός Τύπος». Ισόγειο και με μια τζαμαρία που έδινε φως στο εσωτερικό όπου βρίσκονταν οι μηχανές και οι κάσες με τα στοιχεία. Εχω περάσει ώρες μετά το σχόλασμα του σχολείου έξω από την τζαμαρία να παρακολουθώ με έκπληκτο μάτι την τελετουργία, ώσπου με λυπήθηκε ο διευθυντής της εφημερίδας, αρχιτυπογράφος και τυπογράφος και μια χειμωνιάτικη μέρα με χαλάζι με έμπασαν μέσα, όπου στο βάθος έκαιγε στο φουλ μια τεράστια ξυλόσομπα. Και έκτοτε έγινα μόνιμος φιλοξενούμενος.

Ωρες έβλεπα να συγκροτείται μια σελίδα στο ατσάλινο πλαίσιο ψηφίδα ψηφίδα, τότε που η κάσα είχε «φωλιά» για το η με δασεία, με ψιλή, με οξεία, βαρεία, περισπωμένη, οξεία δασεία, οξεία ψιλή, ψιλή περισπωμένη, δασεία περισπωμένη κι όλα αυτά σε ξεχωριστά κουτάκια για τα πεζά αλλά το ίδιο για τα κεφαλαία. Ο ειδικευμένος εκείνος τυπογράφος ενορχηστρωτής με ένα τσιμπιδάκι τσίμπαγε από τη «φωλιά» το γράμμα, το έβαζε στην πλάκα την τυπογραφική και γράμμα – γράμμα, φράση – φράση, παράγραφο – παράγραφο συγκροτούσε το κείμενο. Κι όταν γέμιζε η πλάκα, με έναν μελανωμένο κύλινδρο μελάνωνε την πλάκα και την τοποθετούσε στο πιεστήριο. Κι ύστερα τυπωνόταν μια πρώτη σελίδα βρεγμένη κι ύστερα γινόταν η διόρθωση «ημαρτημένων» και δεύτερη δοκιμή ώσπου ο αρχιτυπογράφος διέτασσε το «τυπωθήτω».

Ευτύχησα σε ηλικία 12 χρόνων στην ίδια αυτή εφημερίδα και στην αντίπαλό της «Λαμιακός Αγών» να δω τυπωμένα τα πρώτα μου κείμενα, κυρίως στις εθνικές και στις χριστιανικές γιορτές.

Ολες αυτές οι μνήμες είναι βαθιά χαραγμένες στη μνήμη και ολοκληρωτικά σεβαστικές γι’ αυτήν την επική διαδικασία που από την εποχή του Γουτεμβέργιου έκανε τη γνώση λαϊκή, προσιτή στα μεγάλα πλήθη που έως τότε ήταν αποκομμένα από την απόλαυση της ανάγνωσης, αφού η γνώση κυκλοφορούσε σε χειρόγραφα που μόνο οι πλούσιοι διέθεταν και μόνο στα παλάτια και στα σαλόνια διαβάζονταν ή απαγγέλλονταν.

Πρόσφατα επισκέφθηκα την Κρήτη και είχα την ανεκλάλητη εμπειρία εν πρώτοις να πληροφορηθώ και ύστερα να απολαύσω μια ελληνική, μια σχεδόν μοναδική προσφορά, πιστεύω σε βαλκανικό επίπεδο. Το Μουσείο Τυπογραφίας στα Χανιά! Οπως όλα τα σπουδαία πράγματα σ’ αυτόν τον τόπο είναι έμπνευση και πρωτοβουλία και πραγμάτωση ενός «σαλού». Μόνο ένας μανικός, εραστής της ανθρώπινης πολιτιστικής ιστορίας θα μπορούσε χωρίς ούτε μια δεκάρα από τον δημόσιο κορβανά να στήσει ένα τέτοιο μνημείο των εργαλείων της μόρφωσης.

Το Μουσείο Τυπογραφίας είναι θυγατρική προέκταση της εφημερίδας «Χανιώτικα Νέα» που διευθύνει ο Γιάννης Γαρεδάκης. Μαζί με τη σύζυγό του Ελένη αφιέρωσαν χρήμα, μεράκι, γνώση και «τρέλα» για την ιδέα του Μουσείου και τον πλήρη και εξαντλητικό εμπλουτισμό του με εκθέματα. Το Μουσείο είναι στεγασμένο σ’ ένα παλιό, ανακαινισμένο βιομηχανικό κτίριο στην εγκαταλειμμένη σήμερα περιοχή που χαρακτηρίζεται Βιοτεχνικό Πάρκο. Το Μουσείο εγκαινιάστηκε το 2005 και το 2015 γιόρτασε τα 10 χρόνια λειτουργίας. Ενα δαιμόνιο κορίτσι το διευθύνει και οργανώνει τον τρόπο επισκέψεων, κυρίως με ξεναγήσεις ξένων και σχολείων – όχι μόνο της Κρήτης -, η Ελια Κουμή. Είναι να απορεί κανείς με πόσες θυσίες και πόσο χρήμα έχει τεκμηριωθεί αυτός ο εξαίσιος χώρος. Ο ιδρυτής του κατόρθωσε να συγκροτήσει εν πρώτοις ένα επιτελείο που έκαναν έναν χώρο – ερείπιο βιοτεχνίας σύγχρονο εκθεσιακό λειτουργικό πολιτιστικό κέντρο.

Στο στήσιμο βοήθησαν, δεδομένου ότι περιλαμβάνει και εξειδικευμένη βιβλιοθήκη, ο υπεύθυνος αρχείου της εφημερίδας Μιχάλης Γρηγοράκης, η αρχιτέκτονας Κούλα Καμπάνη, ο παλαίμαχος ολλανδός τυπογράφος Cornelius Schenk, η γραφίστα Ελένη Σταυρίδη και βέβαια η μουσειολόγος Μυρτώ Κοντομινάκη.

Το κτίριο έχει διαμορφωθεί σε επάλληλα επίπεδα στα οποία ο επισκέπτης μπορεί να παρακολουθήσει την εξέλιξη των τυπογραφικών μηχανών, των πιεστηρίων και των μηχανών και εργαλείων βιβλιοδεσίας με εκθέματα που σε αφήνουν έκθαμβο πώς μπόρεσαν να φθάσουν στα Χανιά μόνο με το ιδιωτικό μεράκι. Πού να σταματήσει το μάτι; Στο μαντεμένιο τυπογραφικό πιεστήριο μοντέλο Χάγκαρ Κράουσε (1835) από τη Γερμανία; Στη λινοτυπική μηχανή των αρχών του 20ού αιώνα από τις ΗΠΑ; Στο αυτόματο τυπογραφικό πιεστήριο μοντέλο Χάιντελμπεργκ από το 1920;

Το συνθετήριο με ανάγλυφα τυπογραφικά στοιχεία; Στα «αρχαία» χειροκίνητα πιεστήρια; Στο επίπεδο πιεστήριο του 1856 από τη Νυρεμβέργη; Ή στο άλλο επίπεδο πιεστήριο, αυτόματο αυτό, κατασκευής Αλμπερτ Φράνκενταλ (Γερμανία);

Η ιστορία αυτών των μηχανών που με τα χρόνια βελτιώνονται ποιοτικά και ποσοτικά για να διαδώσουν μέσω του Τύπου τη γνώση σε όσο δυνατόν ευρύτερα λαϊκά στρώματα σε εκπλήσσει και σε συγκινεί.

Αλλά οι δαιμόνιοι ρέκτες ιδρυτές του Μουσείου, το ζεύγος Γαρεδάκη, εκτός από την εξαντλητική βιβλιοθήκη, έχουν και ένα λαμπρό αφιέρωμα στην ιστορία της γραφής και των τυπογραφικών τεχνών για να αποδοθούν γραφές πέραν του φοινικικού αλφαβήτου (κινεζική, ιαπωνική, ινδική, σλαβική, γεωργιανή, εβραϊκή, παλαιογερμανική γραφή)!!

Το θαυμαστό αυτό Μουσείο διαθέτει και δεκάδες παλαιότυπες εκδόσεις, δηλαδή τις πρώτες τυπωμένες σελίδες από τη νέα εφεύρεση της Αγίας Γραφής, των Αρχαίων Ελλήνων και Λατίνων Κλασικών, και βέβαια τα εργαλεία για τη λιθογραφία, την ξυλογραφία και το offset.

Τι μνήμες αναβίωσε ακόμη και στην αφή και στην όσφρησή μου αυτό το μουσειακό δώρημα!

Η γενιά μου που γνώρισε τις εφημερίδες και τα παιδικά μας περιοδικά που μύριζαν τυπογραφικό μελάνι και όταν ήταν φρέσκο το έντυπο άφηνε και λίγο μελάνι στα δάχτυλα όταν το ξεφύλλιζες, δεν μας δημιουργούν μόνο νοσταλγία, αλλά ευγνωμοσύνη γιατί το έντυπο ήταν για τη γενιά μας τουλάχιστον σχεδία βίου και σωσίβιο.

Ελπίζω οι μαθητές που επισκέπτονται με οργανωμένη ξενάγηση το Μουσείο Τυπογραφίας των Γαρεδάκηδων να μπορούν να συνειδητοποιούν από ποια μονοπάτια και με ποιες άμαξες ο ανθρώπινος πολιτισμός έφθασε να βουλιάζει στα ηλεκτρονικά σημερινά μέσα.

Οπως έλεγε ο Τ.Σ. Ελιοτ: «Είχαμε τη σοφία και τη χάσαμε στις γνώσεις. Είχαμε τις γνώσεις και πνιγήκαμε στις πληροφορίες».

Διαφωνώ με τον Πλάτωνα: «Η γραφή καταργεί τη μνήμη»! Οχι, χωρίς τη γραφή και την τυπογραφία ο Πλάτων θα ήταν 2.500 χρόνια νεκρός!