Περιβάλλον και μέσα ενημέρωσης

H Παγκόσμια Διάσκεψη για το Κλίμα που πραγματοποιείται στο Παρίσι επανέφερε στην επικαιρότητα τις ανησυχίες για την κλιματική αλλαγή. Είναι γνωστό ότι τα μέσα ενημέρωσης διαδραματίζουν καθοριστικό ρόλο στην πληροφόρηση της σύγχρονης κοινωνίας, καθώς δεν αποτελούν μόνο την κύρια πηγή ενημέρωσης αλλά και στην περίπτωση πολύπλοκων επιστημονικών θεμάτων, όπως είναι η αλλαγή των κλιματολογικών συνθηκών, όχι μόνο ενημερώνουν αλλά και συχνά αποσαφηνίζουν, αναπαριστούν και εκλαϊκεύουν δύσκολες έννοιες και καταστάσεις.

Αλλωστε, στις μέρες μας το δημόσιο ενδιαφέρον για τους «κινδύνους» ενισχύεται συνεχώς από τα άρθρα των εφημερίδων και τις τηλεοπτικές εικόνες που «οπτικοποιούν» τις επιβλαβείς συνέπειες των προηγμένων βιομηχανικών τεχνολογιών και των διαδικασιών παραγωγής και κατανάλωσης. Ως πολίτες και καταναλωτές βρισκόμαστε καθημερινά εκτεθειμένοι σε μεγάλης εμβέλειας και δυνάμει καταστροφικούς «κινδύνους», το είδος των οποίων είναι πρωτόγνωρο στην ανθρώπινη ιστορία. Από τους κινδύνους ενός πυρηνικού ατυχήματος και διαρροής της ραδιενέργειας έως την περιβαλλοντική  υποβάθμιση και τη βιομηχανική  μόλυνση, από τους κινδύνους της δηλητηρίασης των τροφών και την ανάπτυξη νέων ανθεκτικών ασθενειών έως την απελευθέρωση βιο-γενετικά τροποποιημένων οργανισμών στο περιβάλλον μας και την υπερθέρμανση του πλανήτη, όλοι μας τώρα πια κατοικούμε σε έναν κόσμο υψηλού κινδύνου – έναν κόσμο στον οποίο αυτοί οι συχνά αόρατοι «κίνδυνοι» γνωστοποιούνται και οπτικοποιούνται από τα μέσα ενημέρωσης.

Οι μελετητές των ΜΜΕ επισημαίνουν τις δυσκολίες που αντιμετωπίζουν οι δημοσιογράφοι στην ειδησεογραφική κάλυψη της κλιματικής αλλαγής για τα μαζικά ακροατήρια. Πολλά έχουν άλλωστε γραφτεί για τον τρόπο με τον οποίο ένα αόρατο θέμα πρέπει να γίνει πιο συγκεκριμένο, πέραν των διαφόρων πιέσεων που ασκούνται από τις ενδιαφερόμενες βιομηχανίες. Αρκετές επίσης μελέτες αναφέρονται στους τρόπους με τους  οποίους αλληλεπιδρούν οι άτυποι κανόνες του ρεπορτάζ, συμπεριλαμβανομένων της εξατομίκευσης, της δραματοποίησης και της καινοτομίας, και πώς τελικά συμβάλλουν στη διαμόρφωση και την επιλογή των «ιστοριών του κλίματος» και τη διαδικασία με την οποία ορίζονται ως «γενικού ενδιαφέροντος». Η μεγαλύτερη συμβολή της δημοσιογραφίας και των μέσων ενημέρωσης σε αυτή την περίπτωση είναι όχι μόνο η ευαισθητοποίηση της κοινής γνώμης, αλλά και μέσω αυτής των ηγετών και η αναζήτηση κάποιας λύσης. Κάτι τέτοιο δεν είναι εύκολο. Αρκεί και μόνο να λεχθεί ότι η γνώση για τους κινδύνους του περιβάλλοντος βασίζεται σε μια σύνθετη επιστήμη, την οποία οι περισσότεροι άνθρωποι, συμπεριλαμβανομένων των δημοσιογράφων, ποτέ δεν θα κατανοήσουν επαρκώς. Ως εκ τούτου, είναι δύσκολο να παρουσιάσει κανείς την κλιματική αλλαγή με τη μορφή μιας είδησης ή ειδησεογραφικού θέματος, ακόμη και αν θεωρείται «γενικού ενδιαφέροντος».

Ομως οι καταστροφές έχουν μια περίεργη ικανότητα να αυτοαποκαλύπτονται, να καθίστανται ορατές στην κοινωνία, να εκλαμβάνονται ως επιβεβαιώσεις της φύσης εκείνων των κινδύνων και να διευρύνουμε τη γνώση μας γι’ αυτούς – στην ουσία, αυτοί οι κίνδυνοι βρίσκονται πέρα από όποια κοινωνική αμφισβήτηση και διαμάχη. Αν όμως οι περιβαλλοντικοί κίνδυνοι εμφανίζονται, τα μέσα ενημέρωσης μπορούν να παίξουν ένα σημαντικό ρόλο: να αποκαλύψουν το μέγεθος αυτών των καταστροφών. Δηλαδή, τα ΜΜΕ να αποκαλύπτουν αμέσως, φέρνοντας στο φως της δημοσιότητας την πραγματική φύση των κινδύνων. Δεν χρειάζεται να έρθει η καταστροφή για να δούμε πώς να αντιδράσουμε. Σε αυτό μπορεί να έχουν συμβάλει οι διάφορες περιβαλλοντικές ομάδες, αλλά αν δεν υπήρχαν τα παραδοσιακά μέσα ενημέρωσης και οι δημοσιογράφοι που θα έγραφαν για αυτά με ρεπορτάζ και με έρευνες, η ευαισθητοποίηση των ηγετών, έστω και υποκριτική, δεν θα υπήρχε ούτε καν στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης (!).