Περασμένα μεγαλεία

Καλό είναι κατά καιρούς να ανατρέχουμε στο απώτερο αλλά και το πρόσφατο παρελθόν, όσον αφορά τουλάχιστον τον πολιτιστικό χάρτη, και να εκτιμούμε θεσμούς, δράσεις, πρωτοβουλίες, δημόσιες και ιδιωτικές, επιτυχίες και αποτυχίες που προώθησαν και καθυστέρησαν, πυροδότησαν ή υπονόμευσαν την πορεία πολιτισμού του τόπου.

Μετά τη λοιμική της επταετίας, στην επονομαζόμενη Μεταπολίτευση έγινε μια απόπειρα από όλες τις πλευρές (κράτος και ιδιωτική πρωτοβουλία) να δημιουργηθούν ευνοϊκές συνθήκες για την άνθηση του πολιτισμού. Υπήρχε ένα προκλητικό προηγούμενο, η μεγάλη πολιτιστική επανάσταση των ετών 1961-1967 που συνδέθηκε με την εκπαιδευτική μεταρρύθμιση του Παπανούτσου στην υποδομή και τα πολιτιστικά ανοίγματα στη μουσική (Χατζιδάκις, Θεοδωράκης, Ξαρχάκος, Μαμαγκάκης, Κουνάδης, Μαρκόπουλος, Λεοντής, Λοΐζος – και επανεκτίμηση και αναβάθμιση του λαϊκού τραγουδιού), στον χορό, στα εικαστικά (η παγκόσμια έκθεση γλυπτικής στον χώρο γύρω από την Πνύκα), στη λογοτεχνία με κορωνίδα τα δύο Νομπέλ κ.λπ.

Την ίδια εποχή στον χώρο του θεάτρου έγινε μια μοναδική σε έκταση και ποιότητα επανάσταση. Από το υπουργείο Πολιτισμού πέρασαν και άφησαν τη σφραγίδα τους μεγέθη πολιτιστικής προσφοράς, ο Κωνσταντίνος Τσάτσος, ο Κωνσταντίνος Τρυπάνης, ο Ανδρέας Ανδριανόπουλος, ο τελευταίος με φρέσκες θεσμικές ιδέες που έρχονταν από τον παρισινό Μάη. Γενικός γραμματέας του υπουργείου ο αείμνηστος Παύλος Χατζηθωμάς, ο πρώτος Ελληνας που σπούδασε στο Παρίσι πολιτιστική διαχείριση. Τότε λοιπόν δημιουργήθηκε ο θεσμός των θεατρικών επιχορηγήσεων και τα ημικρατικά θέατρα.

Είχα το 1977 την τιμή και τη χαρά να μετέχω στην πρώτη γνωμοδοτική επιτροπή του θεσμού με μακαρίτες (φευ) σημαντικούς θεατρανθρώπους που διορίστηκαν με πολιτική απροκατάληπτη πρωτοβουλία, αφού μετείχαν εγνωσμένοι μαζί με την αφεντιά μου αριστεροί δημιουργοί: Πέλος Κατσέλης, Στάθης Δρομάζος, Νίκος Τζόγιας, Χαρατσίδης, Αλέκος Λιδωρίκης. Σκεφτείτε μόνο πως το Ημικρατικό Θέατρο Πελοποννήσου ανετέθη στην Ασπασία Παπαθανασίου, τη μεγάλη αριστερή καλλιτέχνιδα που έκρυβε στο σπίτι της τον Μπελογιάννη. Τη Ρούμελη τη χρεώθηκε ο αείμνηστος Χρήστος Τσάγκας κ.λπ.

Η αείμνηστη Μελίνα Μερκούρη, έχοντας και εκείνη ως πρότυπο τη γαλλική πολιτιστική αποκέντρωση, σε μια επιτροπή που προήδρευσα για είκοσι χρόνια (χωρίς να μετακινηθώ ή να υποχρεωθώ σε παραίτηση από τις διαφορετικής χροιάς κυβερνήσεις έως το 2004) αντικατέστησε τον θεσμό των ημικρατικών με τα Δημοτικά Περιφερειακά Θέατρα, έτσι η ευθύνη έφυγε από το υπουργείο (που περιορίστηκε σε μέρος της χρηματοδότησης) και πέρασε στους δήμους. Επειδή η Ελλάδα δεν είχε την εμπειρία της γαλλικής Αυτοδιοίκησης και οι δήμοι δεν είχαν νομικό οπλισμό για να οργανώσουν και να διαχειριστούν ανάλογα θέματα (για να χρησιμοποιήσουν ένα ιδιωτικό φορτηγό να μαζέψει τα σκουπίδια έφτιαχναν ιδιωτικό συμφωνητικό!), η Μελίνα απευθύνθηκε στον αείμνηστο Γιώργο Γεννηματά (υπουργό τότε Εσωτερικών και αρμόδιο για τα αυτοδιοικητικά). Εκείνος μας συνέστησε τον σύμβουλο σε ανάλογα θέματα Αλέκο Παπαδόπουλο, ο οποίος συνέλαβε τη σχέση κράτους – Αυτοδιοίκησης με τη μορφή «προγραμματικής σύμβασης». Δήμος και υπουργείο υπέγραφαν μια σύμβαση όπου ο δήμος αναλάμβανε να υλοποιήσει για ένα έτος ένα θεατρικό πρόγραμμα (δύο έργα τον χειμώνα, ένα το καλοκαίρι, ένα παιδικό) και να προσλάβει τεχνικούς, βοηθητικό προσωπικό και δέκα ηθοποιούς. Το υπουργείο μετείχε στην παραγωγή με πενήντα τοις εκατό και ο δήμος άλλα τόσα που βάσει της σύμβασης θα ήταν το κόστος της ετήσιας παραγωγής.

Στην επιτροπή που προήδρευα μετείχαν αντιπρόσωποι όλων των θεατρικών συλλόγων: ο Περλέγκας, ο θεατρικός συγγραφέας Μανόλης Κορρές, η Αντιγόνη Βαλάκου εκ μέρους του ΣΕΗ, ο Στάθης Δρομάζος της Ενωσης Θεατρικών και Μουσικών Κριτικών, Θεέ μου, κι αυτοί πλέον απόντες!

Δημιουργήθηκαν τότε και λειτούργησαν ανά την επικράτεια 18 ΔΗΠΕΘΕ και άνθησε ο τόπος από παραστάσεις ποιότητας με ελληνικό και διεθνές δραματολόγιο. Τότε είδε η επαρχία και τραγωδία, και Αριστοφάνη, Σαίξπηρ, Λόρκα, Μπρεχτ, και «Ερωφίλη», και Ξενόπουλο, και Παντελή Χορν, και βέβαια Καμπανέλλη, αλλά και νέα ματιά στην επιθεώρηση (θυμίζω «Της Λαρίσης το ποτάμι» του ΔΗΠΕΘΕ Λάρισας με κείμενα Σκούρτη, Μποστ, Μουρσελά και νέους καλλιτέχνες: Λάκη Λαζόπουλο, Χατζησοφιά).

Παράλληλα ιδρύθηκαν και θεσμοθετήθηκαν με ποιοτικά κριτήρια επιλογής οι θεατρικές χορηγίες. Ετσι για πολλά χρόνια δόθηκε η ευκαιρία σε θιάσους ποιότητας, χωρίς το άγχος του ταμείου, να προικίσουν το δραματολόγιό μας με έργα του μεγάλου διεθνούς θεάτρου με πολυπρόσωπες διανομές. Χωρίς αυτή την ενίσχυση δεν θα είχαν ευδοκιμήσει το Θεάτρο Τέχνης του Κουν, το Αμφι-Θέατρο του Ευαγγελάτου, το Ανοιχτό Θέατρο του Γ. Μιχαηλίδη, το Απλό Θέατρο του Δ. Αντύπα, το Θέατρο της Ανοιξης του Μαργαρίτη, το Θέατρο Σημείον του Διαμαντή, το Θέατρο Εξαρχείων του Βουτέρη, το Νέο Ελληνικό Θέατρο του Γ. Αρμένη, η Νέα Σκηνή του Βογιατζή, η Εποχή του Παπαβασιλείου, Η Θεατρική Λέσχη Βόλου του Βραχωρίτη, η Πειραματική Σκηνή Θεσσαλονίκης του Ν. Παπανδρέου, ο Διπλούς Ερως του Μαρμαρινού και η Θεατρική Σκηνή του Α. Αντωνίου. Μ’ αυτή τη θεατρική τροφή γαλουχήθηκε η νεολαία της Μεταπολίτευσης για 40 χρόνια. Τώρα όλα τα σκέπασε η σιωπή. Μόνο ο ηρωικός Παπαγεωργίου και η Πρωτοψάλτη της Στοάς αντέχουν (πόσο;) και δυο – τρία άλλα φυτοζωούν επινοικιάζοντας τις αίθουσες για να επιβιώσουν ώστε να παρουσιάσουν για την τιμή των όπλων μια παραγωγή που να τιμά την ιστορία τους.

Το Θεατρικό Μουσείο, κιβωτός αρχείου και μνήμης από το 1750 μ.Χ. θεατρικής ιστορίας, κλειστό και οι απλήρωτοι ειδικευμένοι υπάλληλοί του και τα άμισθα μέλη του ΔΣ οι συνήθεις κατηγορούμενοι για χρέη στο ΙΚΑ, έχοντες την κατανόηση και τον οίκτο των ενημερωμένων δικαστών!

Γράφω αυτές τις γραμμές γιατί πριν από δύο εβδομάδες βρέθηκα στην Κρήτη όπου το ΔΗΠΕΘΕ εκεί γιορτάζει τα 30χρονα αδιάκοπης και υψηλών προδιαγραφών πορείας του. Θαυμάζω την υπομονή, την επιμονή, την αφοσίωση του επί χρόνια διευθυντή του Μιχάλη Αεράκη, ενός σημαντικού ηθοποιού που εγκατέλειψε αθηναϊκή καριέρα (π.χ. στο Εθνικό) και χωρίς καν να προβάλλεται ως καλλιτέχνης (δεν παίζει στις παραγωγές του ΔΗΠΕΘΕ), με νύχια και με δόντια, χωρίς την ανάσα μιας επαρκούς έστω συμβολικής ενίσχυσης, οργανώνει παραστάσεις, συνέδρια, ημερίδες, ερασιτέχνες, σχολικές δραστηριότητες για να τιμήσει τους ιδρυτές αυτού του θεσμού, γιατί το θέατρο της Κρήτης ξεκίνησε με έργα του Πρεβελάκη και ηθοποιό και σκηνοθέτη τον Αλέξη Μινωτή.

Εκτοτε και όσο ακόμα υπάρχει η συμπαράσταση του υπουργείου και η δυνατότητα των δήμων της Κρήτης (διότι το θέατρο εκεί δεν είναι ενός δήμου αλλά του νησιού!) σχεδόν εξάντλησε το θαυμαστό κρητικό θέατρο (από τη «Θυσία του Αβραάμ» και την «Ερωφίλη», τις έξοχες κωμωδίες έως και παγκόσμιες πρώτες όπως συνέβη με τον «Στάθη» που ανέβασε ο Ευαγγελάτος, ο ειδικότερος ως φιλόλογος ερευνητής σκηνοθέτης του κρητικού θεάτρου). Το ΔΗΠΕΘΕ Κρήτης τίμησε τους μεγάλους κρητικούς σύγχρονούς μας δημιουργούς, τον Πρεβελάκη, τον Καζαντζάκη, τον Αλεξίου και την Αποσκίτη που αναστύλωσαν «Ερωτόκριτο», «Ερωφίλη» και τον Μαμαγκάκη και τον Μαρκόπουλο που καταπιάστηκαν με τη μουσική ενδοχώρα του αριστουργήματος του Κορνάρου.

Ο Αεράκης σήμερα παλεύει να διασώσει τη γενναία αυτή παράδοση δίπλα σε άλλους Κρητικούς που στήνουν μνημεία πολιτισμού ερήμην του κράτους, όπως το έξοχο Μουσείο των Βενιζέλων και το Μουσείο Τυπογραφίας, μοναδικά οργανωμένα με σύγχρονη μουσειολογική λογική. Σωσίβια πολιτισμού. Αλλά γι’ αυτά τα πρότυπα μουσειακής προσφοράς μια άλλη φορά.

Σκέφτομαι μόνο κάθε φορά απλώς για να ξεθυμάνω πως με τα εκατομμύρια που πετάμε για το πολιτιστικό σκουπιδαριό της Γιουροβίζιον μπορεί να χρηματοδοτηθεί το Θεατρικό Μουσείο για δέκα χρόνια (!) και ένα ΔΗΠΕΘΕ για τρία!