Βραβειοπληξία

Το βραβείο Νομπέλ Λογοτεχνίας δεν είναι απόδειξη συγγραφικής μεγαλοσύνης, αλλά τέλος πάντων πρόκειται για έναν γεράσμιο θεσμό που ανιχνεύει (υποτίθεται) το παγκόσμιο λογοτεχνικό πεδίο. Γι’ αυτό συμμερίζομαι την περιέργεια, αν και όχι την αδημονία, για την ετήσια επιλογή της Σουηδικής Ακαδημίας. Αλλά η έξαψη για το βραβείο Μπούκερ έξω από τον αγγλόφωνο κόσμο ομολογώ ότι με εκνευρίζει. Γιατί ένα βραβείο που προορίζεται αποκλειστικά για αγγλόγλωσσους συγγραφείς να μας ενδιαφέρει περισσότερο από άλλα βραβεία με ανάλογη ιδιαιτερότητα, π.χ. το βραβείο Θερβάντες για την ισπανική γλώσσα ή το βραβείο Πούσκιν για τη ρωσική; Λες και έχουμε δεχτεί ως αυτονόητο ότι σπουδαία λογοτεχνία γράφεται σήμερα μόνο στα αγγλικά.

Υπάρχει βέβαια ο υπολογισμός των εκδοτών: καθώς τα αγγλόγλωσσα λογοτεχνικά βιβλία κάνουν περισσότερο ντόρο στον Τύπο και στο Διαδίκτυο (ασχέτως αξίας), η κόκκινη ταινία με τη θριαμβική ένδειξη – προτροπή ΒΡΑΒΕΙΟ BOOKER είναι πιθανό ότι θα πιάσει τόπο. Υπάρχει και η κουτοπονηριά συγγραφέων που καταβροχθίζουν ό,τι ξεφουρνίζει η αγγλοσαξονική λογοτεχνία για να είναι τάχα συντονισμένοι με τους καιρούς τους και για να πάρουν μαθήματα πώς να γράφουν έτσι ώστε να κατακτήσουν (τρομάρα τους) ένα διεθνές κοινό. Ολοι αυτοί, εκδότες, δημοσιογράφοι, συγγραφείς, ιντερνετάκηδες, αναπαράγουν στο διηνεκές τον μύθο του Μπούκερ.

Στην πραγματικότητα, το βραβείο αυτό, ιδιαίτερα ενδοτικό στις πιέσεις των εκδοτικών λόμπι, είναι λιγότερο αξιόπιστο από σχεδόν όλα τα άλλα (με εξαίρεση τα ελληνικά). Θα καταλάβει κανείς πόσο αξίζει τη διεθνή προσοχή αν διατρέξει τη λίστα με τους 45 συγγραφείς που το έχουν πάρει από το 1969, όταν πρωτοαπονεμήθηκε, μέχρι σήμερα. Σχεδόν οι μισοί δεν διαβάζονται πια από κανέναν (ακόμη και τα ονόματά τους δεν μας λένε τίποτα), καμιά δεκαριά άλλοι είναι χρυσές μετριότητες και μόνο για 14 ή 15 μπορεί να πει κανείς ότι είναι σημαντικοί συγγραφείς. Ενας στους τρεις! Απογοητευτική επίδοση για ένα βραβείο που θέλει να είναι η εικόνα της αγγλοσαξονικής λογοτεχνικής αφρόκρεμας. Ή μήπως απογοητευτική είναι η ίδια η αφρόκρεμα;

Στους βραβευμένους την ίδια περίοδο με το Νομπέλ συναντάμε οπωσδήποτε περισσότερες αληθινές κορυφές. Αλλά ούτε εδώ λείπουν οι αστοχίες, οι αδικίες, η μεροληψία. Αλλωστε το βραβείο Νομπέλ δεν θέλει να είναι αμερόληπτο. Συναρτά τις επιλογές του και με τη διεθνή πολιτική συγκυρία, τους τρέχοντες κοινωνικούς συρμούς, την επιδοκιμασία ή αποδοκιμασία ατομικών πολιτικών στάσεων και άλλους παράγοντες άσχετους με τη λογοτεχνική αξία. Εχει απονεμηθεί κατά καιρούς σε εντελώς ασήμαντους πεζογράφους και ποιητές ή και σε μη λογοτέχνες, φέτος σε μια λευκορωσίδα ακτιβίστρια δημοσιογράφο. Από καθωσπρεπισμό, πολιτική αντιπάθεια ή αμηχανία δεν τίμησε συγγραφείς όπως ο Τολστόι, ο Στρίντμπεργκ, ο Κάφκα, ο Σελίν, ο Γκόρκι, ο Μούζιλ, ο Μπροχ, η Βιρτζίνια Γουλφ, ο Μπόρχες, ο Φουέντες και ένα σωρό άλλοι. Ανακάλυψε τη μαύρη Αφρική μόλις τη δεκαετία του 1980, λόγω Μαντέλα και διεθνούς κατακραυγής για το απαρτχάιντ, αλλά και τότε (όπως και κατόπιν) αγνόησε τον μεγαλύτερο μαύρο αφρικανό συγγραφέα, τον Νιγηριανό Τσινούα Ατσέμπε, προτιμώντας έναν μετριότατο συμπατριώτη του.

Η αλήθεια είναι ότι τα λογοτεχνικά βραβεία, αν εξαιρέσουμε εκείνα που θεσπίζονταν άλλοτε από ομάδες της πρωτοπορίας (όπως η Gruppe 47 στη Δυτική Γερμανία), είναι από τη φύση τους συντηρητικά και πολιτικώς ορθά. Αποστρέφονται την πρόκληση. Και αν σποραδικά ευλογούν αιρετικές φωνές, το κάνουν όταν η αίρεση έχει γίνει ορθοδοξία.