[Ευρωπαϊκό όνειρο] Αποσύνθεση της Ευρώπης;

Η προσφυγική – μεταναστευτική κρίση – και όχι η οικονομική – είναι τελικά αυτή που απειλεί την Ευρωπαϊκή Ενωση (ΕΕ) με αποσύνθεση (disintegration). Η ευθύνη για αυτή την εφιαλτική κατάσταση βρίσκεται κυρίως στα κράτη-μέλη και λιγότερο στους ευρωπαϊκούς θεσμούς. Τα όργανα της ΕΕ και ιδιαίτερα η Ευρωπαϊκή Επιτροπή επέδειξαν υψηλό αίσθημα ευθύνης και εισηγήθηκαν μέτρα και δράσεις για την αντιμετώπιση του προβλήματος με την ανακοίνωση της Ευρωπαϊκής Ατζέντας για τη Μετανάστευση (επανεγκατάσταση προσφύγων, στήριξη κρατών κ.ά.). Δυστυχώς τα περισσότερα κράτη-μέλη και κυρίως από την (πρώην) Ανατολική Ευρώπη έχουν υιοθετήσει μια τοξική εθνικιστική προσέγγιση στο πρόβλημα αρνούμενα να αποδεχθούν τον αναγκαίο αριθμό προσφύγων και αιτούντων άσυλο, παραβιάζοντας έτσι και τις νομικές ρυθμίσεις αλλά και τις βασικές αξίες στις οποίες στηρίζεται η ΕΕ και τις οποίες δεσμεύτηκαν να σέβονται με την ένταξή τους. Ετσι, ορισμένες άλλες χώρες-μέλη όπως η Ελλάδα, η Ιταλία αλλά και η Γερμανία δέχονται δυσανάλογα υψηλό αριθμό προσφύγων και μεταναστών με ορατές συνέπειες στην κοινωνική τους συνοχή.

Η ρίζα ωστόσο του τρέχοντος προβλήματος για την Ευρώπη πηγαίνει πολύ βαθύτερα και κατά κάποιο τρόπο είναι το αποτέλεσμα της κοντόφθαλμης πολιτικής που ακολούθησαν τα κράτη-μέλη τα τελευταία χρόνια. Πρώτα απ’ όλα, απέναντι στην Τουρκία ως εταίρου της ΕΕ. Το προσφυγικό ζήτημα δεν μπορεί να αντιμετωπισθεί χωρίς τη συνεργασία με την Τουρκία. Αλλά τα κράτη-μέλη της ΕΕ με την απόφασή τους να παγώσουν την ενταξιακή διαδικασία της Τουρκίας αποξένωσαν τη χώρα αυτή, ενώ την οδήγησαν σε αυταρχικές πολιτικές επιλογές και σε ισχυροποίηση του Ταγίπ Ερτογάν (όπως δείχνουν τα τελευταία εκλογικά αποτελέσματα) καθιστώντας τον έτσι πολύ πιο δύσκολο εταίρο. Μείζον στρατηγικό λάθος γεωπολιτικής εμβέλειας που τώρα πληρώνεται. Δεύτερον, η Ευρώπη αδράνησε για τόσα χρόνια μπροστά στη σύγκρουση στη Συρία, την κύρια αιτία της προσφυγικής κρίσης. Τώρα που προσπαθεί να κινητοποιηθεί έχουν εκτοπισθεί ήδη 8 εκατ. άνθρωποι (εκτός από όλες τις άλλες καταστροφικές συνέπειες). Τρίτον, η Ευρώπη υιοθέτησε ένα καθεστώς για τους πρόσφυγες – αιτούντες άσυλο (καθεστώς Δουβλίνου) εμφανώς ασυμμετρικό με επιβάρυνση ουσιαστικά μόνο των «χωρών πρώτης εισόδου», κυρίως της Ελλάδας και της Ιταλίας.

Ωστόσο από το αδιέξοδο και τη σημερινή κρίση η Ευρώπη δεν θα βγει με την επιστροφή στους εθνικούς εγωισμούς, πολύ λιγότερο με την αποσύνθεση της ΕΕ. Θα βγει με μια ολοκληρωμένη πολιτική τόσο για τους πρόσφυγες – μετανάστες όσο και για τις εξωτερικές της σχέσεις, πολιτική που μπορεί να προέλθει μέσα από βαθύτερη ενοποίηση.

Ο Π.Κ. Ιωακειμίδης είναι ομότιμος καθηγητής του Πανεπιστημίου Αθηνών