Οι συγγραφείς στην Αντίσταση

Την προτεραιότητα την έχουν πάντα οι ζωντανοί. Σε μια σειρά λοιπόν που αριθμεί ένα πλήθος ζωντανών, η εξαίρεση ενός μόνο πεθαμένου θα έλεγε κανείς πως επιβάλλεται. Πολύ περισσότερο όταν πρόκειται για την Ελλη Αλεξίου ενώ το θέμα αφορά τη συμμετοχή των συγγραφέων στην αντίσταση κατά τη διάρκεια της Κατοχής. Ενα κείμενο και μια φωτογραφία τόσο προσαρμοσμένα στο πνεύμα της σελίδας αυτής σαν να γνώριζε την ύπαρξή της η Αλεξίου 53 χρόνια πριν.

Είναι προς τιμήν της ελληνικής διανόησης πως σύσσωμη πήρε κατά την ιταλογερμανική κατοχή εχθρική στάση απέναντι στους εισβολείς. Κι είναι προς τιμήν της πως από τους κόλπους των λογοτεχνών δεν βγήκε μήτε φανερός μήτε κρυφός προδότης.

Κι είναι προς τιμήν του σώματος πως κανένας δεν πιάστηκε και δεν καταδιώχθηκε από προδοσία συναδέλφου. Οσοι πιάστηκαν ή μόνο κυνηγήθηκαν ή και εκτελέστηκαν – που δεν είναι λίγοι – υπήρξαν στη μεγάλη τους πλειοψηφία θύματα της μεταξικής θεομηνίας, μαθήτριας του χιτλερισμού.

Το 1941 στην Ελλάδα υπήρχε ένα λογοτεχνικό σωματείο μεγάλου κύρους. Είχε ιδρυθεί το 1932, με πρώτο πρόεδρο τον Ιωάννη Γρυπάρη, η Εταιρεία Ελλήνων Λογοτεχνών. Ηταν σωματείο κύρους, γιατί οι όροι εγγραφής ήταν πολύ βαρείς. (Το πρώτο δημοσίευμα του υποψήφιου μέλους έπρεπε να ‘χει γίνει δέκα χρόνια πριν από την υποβολή της αίτησης. Δεύτερον, ο υποψήφιος έπρεπε να έχει εκδώσει το λιγότερο τρία έργα συνολικού αριθμού τουλάχιστον 350 σελίδων. Τρίτον, την αίτηση θα υπέβαλλαν με δικαιολογητικά τουλάχιστον δύο τακτικά μέλη και τέταρτον, η εγγραφή του θα έπρεπε να κατακυρωθεί σε Γενική Συνέλευση με την ψήφισή του από τα δύο τρίτα τουλάχιστον των μελών της Συνέλευσης).

Επί κατοχής τα μέλη της Εταιρείας, περίπου εκατόν δέκα, είχαν σχεδόν στην ολότητά τους ενταχθεί στο Εθνικό Απελευθερωτικό Μέτωπο. Αλλοι οργανωμένοι κι άλλοι ψυχικά τοποθετημένοι με την πλευρά της Αντίστασης.

Εξω από την ενεργό δράση μείνανε οι πολύ ηλικιωμένοι και οι άρρωστοι όπως οι Ιωάννης Γρυπάρης, Γεώργιος Δροσίνης, Μιλτιάδης Μαλακάσης, Γρηγόριος Ξενόπουλος, Κωστής Παλαμάς, Αντώνης Τραυλαντώνης  (ως γνωστό μέσα στην κατοχή πέθαναν οι: Γρυπάρης, Μαλακάσης, Παλαμάς, Τραυλαντώνης…), μα που κι αυτοί ακόμη είχαν πάρει θέση δίπλα στο μαχόμενο για τη λευτεριά έθνος.

Γενικά οι συγγραφείς, γέροι και νέοι, με αξιοζήλευτη συναδελφικότητα, με κοινή συντονισμένη δράση, παρ’ όλη τη βαθιά επίγνωση του κινδύνου, σ’ όλη την τετράχρονη περίοδο της γερμανικής κατοχής, δεν έλειψαν από καμιά πατριωτική εκδήλωση. Πρέπει ακόμη να τονισθεί πως κανένα ρήγμα, καμιά παρεξήγηση δεν σκίασε την τετράχρονη συνεργασία τους. Μπρος στον κοινό κίνδυνο γίνονταν μια αδιάσπαστη δύναμη. Με τα μέσα τα προσιδιάζοντα στους συγγραφείς, την πένα και τον λόγο, με το κύρος και την έμπρακτη συμμετοχή τους, εμψύχωναν τον λαό και τον ενίσχυαν στον αντιφασιστικό του αγώνα.

Είχαν οργανωθεί σε ομάδες που συνέρχονταν τακτικά, συζητούσαν τις διάφορες μορφές πάλης, αντάλλασσαν γνώμες, κατάστρωναν συγκεκριμένο σχέδιο παραπέρα δράσης και έκαναν τον έλεγχο της προηγούμενης δουλειάς.

Η πρώτη ομάδα αποτελούνταν από τους: Ακρίτα Λουκή, Αυγέρη, Βενέζη, Δημαρά, Θεοτοκά και Σικελιανό. Η ομάδα αυτή εξέδωσε και το παράνομο φύλλο «Ελευθερία», που κατάφερε να κυκλοφορήσει τέσσερα φύλλα. Στο τέταρτο ο τυπογράφος πιάστηκε, κλείστηκε στις φυλακές Καλλιθέας απ’ όπου δραπέτευσε με την ιταλική κατάρρευση χωρίς να μαρτυρήσει τους συνεργάτες του περιοδικού.

Αλλες ομάδες που λειτούργησαν κανονικά σ’ όλη την κατοχική περίοδο ήταν η «ομάδα των Αμπελοκήπων», που τη λέγαμε έτσι επειδή οι συναντήσεις γίνονταν στο σπίτι της Τατιάνας Σταύρου. Στην ομάδα αυτήν ανήκαν οι Αθανασιάδης Τάσος, Αλεξίου Ελλη, Μπεκές Ομηρος, Παπαγεωργίου Ναπολέων, Σταύρου Τατιάνα. Από την ομάδα αυτήν πέρασαν και άλλοι όπως η Κατίνα Παπά με την αδελφή της, η Μαλάμου – Δίπλα Κλεαρέτη, μα δεν θυμάμαι συγκεκριμένες λεπτομέρειες. Ούτε και πιστά τα πρόσωπα.

Η «ομάδα της Καλλιθέας» αποτελούνταν από Καλλιθιώτες. Σ’ αυτή την ομάδα οι συναντήσεις γίνονταν εκ περιτροπής στο σπίτι του κάθε μέλους. Μια εβδομάδα στης Αλεξίου, την άλλη στου Αλκιβιάδη Γιαννόπουλου, στου Κορδάτου, στης Μαυροειδή – Παπαδάκη, στου Σκίπη, στου Χατζίνη. Στην ομάδα της Καλλιθέας έλαβαν μέρος κατά καιρούς και οι Βαλέτας, Δασκαλάκης Βάσος, Δεληγιάννη – Αναστασιάδη, Λουντέμης, Μυλωνογιάννης… ίσως και άλλοι.

Από παράνομα φύλλα ξέρω πως, εκτός από τα τέσσερα φύλλα της «Ελευθερίας», έβγαινε επίσης ο παράνομος «Ριζοσπάστης» από ομάδα λογοτεχνών που την αποτελούσαν οι Αξιώτη, Αυγέρης, Καρβούνης και Λαμπρινός. Κυκλοφορούσε κι ένα φύλλο ειδήσεων. Νομίζω πως είχε τον τίτλο «Σοβιετικά Νέα». Αυτά βγαίναν από τις Αξιώτη Μέλπω και Διδώ Σωτηρίου. Στο φύλλο αυτό έστειλα κι εγώ κάποτε συνεργασία.

Στο τετράχρονο κατοχικό διάστημα έγινε ένα στενό πλησίασμα των συγγραφέων με τους απλούς ανθρώπους. Ο αποτραβηγμένος κόσμος των συγγραφέων, κοινωνός τώρα κι ο ίδιος των γενικών βασάνων, υπεραγαπήθηκε από τον λαό. Στις παρελάσεις της απελευθέρωσης οι επευφημίες και οι ζητωκραυγές που δονούσαν την ατμόσφαιρα στην εμφάνιση του σώματος των λογοτεχνών, αντηχούσαν επαυξημένες από τα πλήθη, που συνωθούνταν στα πεζοδρόμια και στα παράθυρα.

– Να μας ζήσετε.

– Να μας ζήσουν οι Γκόρκηδες της Ελλάδας.

Πράγμα που έκανε τον μακαρίτη Σκίπη να αναλυθεί σε λυγμούς…

Το αντιστασιακό έργο κατά του φασισμού είχε θριαμβευτική λύση. Μα παρ’ όλο που δεν έκλεισε στους κόλπους του απάτριδες, συνεργάτες ή προδότες, ωστόσο, όπως ειπώθηκε, είχε αρκετά θύματα. Και πρώτα πρώτα από τις στερήσεις και την πείνα χάθηκαν οι Αηδονόπουλος Γιάννης, ο νεαρός ποιητής με το μεγάλο ταλέντο, ο Γιαλούρης Αντώνης, δεν μπόρεσε να συνέλθει ύστερα από το λιμό, ο Γρίβας Αναστάσιος, που είχε καταντήσει ορθός νεκρός, ο Ιωάννης Γρυπάρης, ο Ιερόπαις, που έγραφε ποιήματα με το ψευδώνυμο Γέρος, γίνηκε φυματικός και πέθανε προτού λευτερωθούμε.