Ο αιώνας του Αρθουρ Μίλερ

Υπό μια έννοια ο θεατρικός συγγραφέας Αρθουρ Μίλερ τα έκανε όλα. Εγραψε, βραβεύτηκε, πέτυχε, κυνηγήθηκε, ερωτεύτηκε, στρατεύτηκε, προδόθηκε, κατέκτησε και έζησε με την ωραιότερη γυναίκα του κόσμου (Μέριλιν). Βασικότερο όλων: έργα του παίζονται σήμερα και πάντα. Παραμένουν επίκαιρα. Ισως γιατί η κοινωνική του στράτευση, που έχει τις ρίζες της στο Κραχ του 1929, θα είχε νόημα και σήμερα και παρά τους μετασχηματισμούς του καπιταλισμού και τη νέα γεωγραφία.

Εκατό χρόνια ακριβώς από τη γέννησή του σήμερα (17 Οκτωβρίου 1915) και δέκα από τον θάνατό του (2005) ο Αρθουρ Μίλερ μοιάζει να βρίσκεται διαρκώς στις θεατρικές σκηνές του κόσμου. «Ο θάνατος του εμποράκου», «Ηταν όλοι τους παιδιά μου», «Θέα από τη γέφυρα», «Οι μάγισσες του Σάλεμ» είναι μερικά μόνο από τα πιο δημοφιλή του έργα που μάλιστα έχουν υπάρξει οι άξονες μεγάλων ταινιών και παραστάσεων.

Και εδώ βέβαια το ρεπορτάζ θέλει το 2016 να σκηνοθετεί τον «Εμποράκο» ο Σταμάτης Φασουλής. Και στον πρωταγωνιστικό ρόλο θα δούμε τον Πέτρο Φιλιππίδη. Δύο ανεβάσματα θα μπορούσαμε να πούμε πως «έφεραν» σε πρώτη φάση τον αμερικανό συγγραφέα στο ελληνικό κοινό. Το 1947, από το Θέατρο Τέχνης ο ίδιος ο Κουν σκηνοθετεί το «Ηταν όλοι τους παιδιά μου» με τον Βασίλη Διαμαντόπουλο, τη Βάσω Μεταξά, τον Καλλέργη και τη Λαμπέτη. Οκτώ χρόνια μετά και στο σκληρό μεταπολεμικό φόντο, ο Αλέξης Σολομός ανεβάζει στο Εθνικό Θέατρο τις «Μάγισσες του Σάλεμ» με την Καρέζη. Και μάλιστα σε μια εποχή που το Εθνικό κάνει προσπάθεια να ξαναβγεί στο ευρύ (διαιρεμένο πολιτικά ακόμη) κοινό. Από κει και πέρα ο λόγος του μεγάλου δραματουργού εμψυχώθηκε πολλάκις στη χώρα μας. Οι παλιότεροι όμως θυμούνται μια περσόνα-ηθοποιό που άφησε εποχή και σχεδόν ταυτίστηκε με τον θρυλικό πλασιέ από τον «Εμποράκο»: τον Θύμιο Καρακατσάνη. «Η πλάτη του Θύμιου, όταν αποχωρεί στην τελική σκηνή του έργου κρατώντας βαλίτσες, μου θύμιζε την πλάτη του Μινωτή στον “Οιδίποδα επί Κολωνώ” που φεύγει για να αναληφθεί. Δύο κορυφαίες στιγμές για το παγκόσμιο θέατρο» σημειώνει ο κριτικός θεάτρου Κώστας Γεωργουσόπουλος, που βεβαίως συμπληρώνει θυμίζοντας και άλλες ερμηνείες πάνω σε έργα του Μίλερ: «Ο Αλεξανδράκης στο “Ηταν όλοι τους παιδιά μου”, ο Βασίλης Διαμαντόπουλος στην παράσταση του Κουν, ο Μιχαλακόπουλος και βέβαια ο Καζάκος που του πάνε πολύ οι ρόλοι των ταπεινωμένων».

ΤΟ ΚΡΑΧ  ΤΟΥ 1929 έφερε τον νεαρό νεοϋορκέζο Εβραίο (που έγραφε σε μια γραφομηχανή Corona και επηρεάστηκε βαθιά απ’ τους αδελφούς Καραμάζοφ του Ντοστογέφσκι) στο πάνθεον του θεάτρου. «Ο Μίλερ ανήκε σε αυτή την αριστερή θεατρική ομάδα που πήρε το έναυσμα από το Κραχ του 1929. Μια ομάδα μαρξιστών, ένα group theater που αργότερα ταλαιπωρήθηκε από τον ΜακΚάρθι. Ο Μίλερ αποτελεί μια κορυφαία στιγμή στη σοσιαλιστική συνείδηση του αμερικανικού θεάτρου. Ολα τα θέματά του διαπερνώνται από τις ταξικές συγκρούσεις. Νομίζω πως και ο Μίλερ όπως και άλλοι κορυφαίοι Αμερικανοί (Ευγένιος Ο’Νιλ, Τενεσί Ουίλιαμς) είχε κρυφή επιθυμία να γράψει με τη δομή αρχαίας τραγωδίας. Ηξερε να φτιάχνει ρόλους. Στις “Μάγισσες του Σάλεμ” που έγραψε το 1953 μιλάει για την κοινωνία της Ιεράς Εξέτασης, φωτογραφίζοντας όμως την αντικομμουνιστική υστερία του μακαρθισμού. Το ίδιο με τον Ευριπίδη» υπογραμμίζει ο Γεωργουσόπουλος. «Εγραψε πολιτικό θέατρο αλλά όχι από τη σκοπιά ενός επαναστάτη. Περισσότερο το βλέπω ως μια ήπια κριτική στη διαστρωμάτωση της αμερικανικής κοινωνίας και σε συνέπειες ή φαινόμενα όπως ο καταναλωτισμός» μας λέει ο έμπειρος μεταφραστής Ερρίκος Μπελιές που έχει αποδώσει στα ελληνικά τρία κλασικά έργα του: τον «Εμποράκο», το «Ηταν όλοι τους παιδιά μου» και το «Θέα από τη γέφυρα» (που έχουν εκδοθεί από τον Πατάκη και τον Κέδρο). Μάλιστα ο ίδιος εξηγεί και πιστεύει πως τα τρία αυτά έργα είναι τα πιο στέρεά του. Δηλαδή έχουν αρχή – μέση – τέλος. «Τα μεταγενέστερα είναι πιο μπλεγμένα. Ο Μίλερ πάντως έχει πάντα μια επικαιρότητα και για κάτι βασικότερο: τα έργα του πιάνουν την πιο συμπιεσμένη κοινωνική τάξη της αμερικανικής κοινωνίας: τη μικρομεσαία. Η τελευταία θέλει να αστικοποιηθεί αλλά τελικά δεν ξεφεύγει απ’ τον μικροαστισμό της. Δεν καταφέρνει επίσης να φύγει από τη μιζέρια της. Ο Ουίλιαμς βάζει στο κέντρο τα ναυάγια της ζωής, που όμως έχουν γνωρίσει και την άλλη πλευρά της ανθρώπινης περιπέτειας. Ο Μίλερ βάζει τα ανθρωπάκια που παραμένουν ανθρωπάκια» σημειώνει ο Μπελιές. Μα ο «Εμποράκος» έχει και για τον Γεωργουσόπουλο χαρακτήρα επίκαιρο: «Είναι ένα αυριανό έργο. Ο ανθρωπάκος που λιώνεται γιατί δεν είναι επαρκής στις νέες εφαρμογές. Φτάνει κάποια στιγμή να σκηνοθετήσει τροχαίο για να ζήσει η οικογένειά του από την ασφάλεια. Ενας προλετάριος είναι ωφέλιμος, κατά Μίλερ, μόνο ως πτώμα».

Πληθωρικός και καθόλου φρόνιμος, ο Μίλερ υπήρξε η έμπρακτη αντιπολίτευση του αμερικανικού ονείρου. Παραδόξως, το έζησε από τα μέσα με το κορυφαίο του έμβλημα: τη Μέριλιν Μονρόε, σύζυγό του για δέκα χρόνια (1951-1961). Και παρά το γεγονός πως η σχέση τους πέρασε από σαράντα  κύματα. Σε ανοιχτό ημερολόγιο του Μίλερ, για παράδειγμα, η ίδια διάβασε κάποτε τη λέξη «ντροπή» για τις φορές που ο μεγάλος συγγραφέας τη σύστηνε στον κοινωνικό του κύκλο. Ο Μίλερ υπήρξε ένας οργανικός διανοούμενος της συμπιεσμένης μεσαίας τάξης. Ενας ανανεωτής του θεάτρου. Η στράτευσή του τον έβαλε στο στόχαστρο του ΜακΚάρθι. Και η συνέπεια λόγων και έργων του τον έφερε αντιμέτωπο με τον άλλοτε φίλο και συνεργάτη του Ελία Καζάν λόγω της συνέργειας του μεγάλου σκηνοθέτη με τον αντικομμουνιστή γερουσιαστή στην κατάρτιση μαύρης λίστας αριστερών καλλιτεχνών. Μέχρι τέλους πήρε θέση για μια σειρά κοινωνικών ζητημάτων όπως ο πόλεμος στο Ιράκ ή οι φυλακίσεις στην Τουρκία. Μια φωνή που ακόμη ακούγεται.