Η Ευρώπη των πολλών «μικρών πατρίδων»

Ποια Καταλωνία; Ακόμη και στη Σιλεσία υπάρχει ένα αυτονομιστικό κόμμα που διεκδικεί περισσότερη αυτονομία και στις τοπικές εκλογές απέσπασε το 9% των ψήφων. Η Σιλεσία, η οποία προσαρτήθηκε στην Πολωνία μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο, ανήκε στη Γερμανία και η γερμανική επιρροή είναι ακόμα ισχυρή παρά τις διώξεις που υποχρέωσαν εκατομμύρια Γερμανούς να εγκαταλείψουν τις εστίες τους μεταπολεμικά. Η περίπτωση της Σιλεσίας όμως είναι μόνο ένα παράδειγμα του πνεύματος ανεξαρτησίας που έχει αρχίσει να θεριεύει σε πολλές περιοχές της Ευρώπης. Λίγο πιο βόρεια, οι Νήσοι Ααλάντ ανήκουν στη Φινλανδία, αλλά οι κάτοικοί τους μιλάνε στη συντριπτική τους πλειονότητα σουηδικά. Το 1991 απέκτησαν ειδικό καθεστώς αυτονομίας, αλλά το όνειρο της πλήρους ανεξαρτησίας ζει και βασιλεύει.

Η Γηραιά Ηπειρος ανακαλύπτει ότι έχει πολλές «μικρές πατρίδες», ενώ για κάθε μία από αυτές υπάρχει τουλάχιστον ένα κόμμα που μάχεται για την αυτονομία, για την ανεξαρτησία ή για την ομοσπονδιοποίηση ή ακόμη και την απόσχιση και την ένωση με άλλο κράτος. Το φαινόμενο ασφαλώς δεν είναι καινούργιο. Στο παρελθόν οι Βορειοϊρλανδοί, οι Βάσκοι, οι Κορσικανοί και οι Τιρολέζοι δεν δίστασαν να πάρουν τα όπλα για να διεκδικήσουν την ανεξαρτησία τους από τη Βρετανία, την Ισπανία, τη Γαλλία και την Αυστρία αντίστοιχα. Σε ορισμένες περιοχές εκτός Ευρώπης, οι σφαίρες πέφτουν ακόμη σαν το χαλάζι. Το αποδεικνύουν οι συγκρούσεις στην Ουκρανία που οξύνθηκαν μετά την προσάρτηση της Κριμαίας από τη Ρωσία και οι εθνοκαθάρσεις παλαιότερα στη Γιουγκοσλαβία.

Εντός κοινοτικών συνόρων, αντίθετα, τα αυτονομιστικά κινήματα τείνουν να διεκδικούν τα αιτήματά τους με δημοκρατικές διαδικασίες. Πού οφείλεται, όμως, αυτή η επιστροφή στο παρελθόν – έστω και με αποχαιρετισμό στα όπλα; Ενας λόγος είναι ότι αν από τη μια η ΕΕ ενθάρρυνε τον διάλογο ανάμεσα στους αυτονομιστές και στις κεντρικές κυβερνήσεις, από την άλλη οι εξουσίες που συγκεντρώνουν οι Βρυξέλλες εις βάρος της κυριαρχίας των εθνικών κρατών ξύπνησαν τα αυτονομιστικά αντανακλαστικά. Εδώ συναντά κανείς και ένα παράδοξο: οι περιοχές που διεκδικούν περισσότερη αυτονομία ή και ανεξαρτησία είναι οι ίδιες που θέλουν να παραμείνουν στην Ευρωπαϊκή Ενωση. Κι αυτός ο κανόνας ισχύει τόσο για την Καταλωνία όσο για τη Σκωτία και τη Φλάνδρα. Η επιλογή αυτή έχει και ψυχολογικά αίτια. Η απόσχιση από την Ισπανία, το Ηνωμένο Βασίλειο ή το Βέλγιο είναι ανεξαρτησία. Αλλά η έξοδος από την ΕΕ είναι απομόνωση.

Η ιδέα μιας «Ευρώπης των περιφερειών» που θα αντικαθιστούσε την «Ευρώπη των εθνών», υπενθυμίζει η «Ρεπούμπλικα», ήταν στον πυρήνα του φεντεραλισμού που υπήρχε στη σκέψη των ιδρυτών της ΕΕ. Σύμφωνα με αυτήν, όσο προχωρούσε η ευρωπαϊκή ολοκλήρωση τόσο θα υποχωρούσαν τα κράτη – έθνη. Από αυτή την άποψη, δεν θεωρείται τυχαίο το γεγονός ότι ο πρόεδρος της Κομισιόν και θιασώτης του ιδρυτικού πνεύματος Ζαν-Κλοντ Γιούνκερ απέφυγε ενόψει των εκλογών στην Καταλωνία να χρησιμοποιήσει την ίδια σκληρή γλώσσα που είχε χρησιμοποιήσει ο προκάτοχός του Ζοζέ Μανουέλ Μπαρόζο, όταν είχε απειλήσει τους Σκωτσέζους με έξοδο από την ΕΕ σε περίπτωση που ψήφιζαν υπέρ της ανεξαρτησίας τους.

Ο πρώην πρόεδρος της Κομισιόν θα πραγματοποιούσε την απειλή του εάν οι Σκωτσέζοι ψήφιζαν υπέρ της ανεξαρτησίας τους στο δημοψήφισμα που διενεργήθηκε στη Σκωτία τον Σεπτέμβριο του 2104; Δεν είναι και πολύ βέβαιο. Κάποιοι από τους ειδικούς των ευρωπαϊκών υποθέσεων υποστηρίζουν ότι με βάση τις ευρωπαϊκές συνθήκες η ιδιότητα του ευρωπαίου πολίτη έχει δοθεί σε όλους τους λαούς της Ενωσης. Κι επομένως διατηρείται, ακόμη και αν οι λαοί επιλέξουν μια άλλη εθνική ταυτότητα. Αυτό σημαίνει ότι οι ανεξάρτητοι Σκωτσέζοι θα διατηρούσαν την ιδιότητα του ευρωπαίου πολίτη ακόμη και αν η χώρα τους έπαυε να ανήκει στο Ηνωμένο Βασίλειο και κήρυσσε την ανεξαρτησία της στις 18 Σεπτεμβρίου. Κάτι εξάλλου που είχε κάνει και άλλες φορές στη μακραίωνη Ιστορία της – όχι όμως με τις κάλπες αλλά με τα όπλα.

Εάν η υπόθεση των ειδικών για την ιδιότητα του ευρωπαίου πολίτη ήταν βεβαιότητα, το αποτέλεσμα του δημοψηφίσματος στη Σκωτία θα ήταν ενδεχομένως διαφορετικό. Το βέβαιο είναι ότι οι Σκωτσέζοι δεν αισθάνονται ακριβώς κύριοι της μοίρας τους. Η απόσχισή τους από το Ηνωμένο Βασίλειο θα μπορούσε να τους οδηγήσει εκτός Ευρωπαϊκής Ενωσης – τουλάχιστον αυτό είχε υποστηρίξει ο Μπαρόζο. Αλλά το ίδιο αποτέλεσμα μπορεί να έχει και ένα Οχι των Βρετανών στο δημοψήφισμα για την παραμονή της χώρας τους στην ΕΕ που αναμένεται να πραγματοποιηθεί κάποια στιγμή μέσα στην επόμενη διετία. Αυτή η αίσθηση της εξάρτησης, που για τους δικούς τους λόγους έχουν και άλλοι στην Ευρώπη, εξηγεί τον άνεμο ανεξαρτησίας που πνέει. Και γίνεται η πρώτη ύλη για πολλές «μικρές πατρίδες».

Το πρόστιμο
Τα όπλα που χρησιμοποιεί η κεντρική κυβέρνηση στην Ισπανία εναντίον των αυτονομιστών είναι και θεσμικά. Το ισπανικό Κοινοβούλιο υιοθέτησε προχθές νόμο που επιτρέπει στο Συνταγματικό Δικαστήριο να τιμωρεί με πρόστιμο ή και να παύει Αρχές που δεν συμμορφώνονται με τις αποφάσεις του.