Οι ερασιτέχνες

Ο ερασιτεχνισμός είναι πολύ κακός τρόπος να δουλεύεις, αλλά οι ερασιτέχνες πολύ καλοί στο να ανοίγουν καινούργιους δρόμους στη γνώση. Επιπλέον, είναι από τους πρωταγωνιστές στις «αλλαγές υποδείγματος», δηλαδή στις ριζικές αναθεωρήσεις των βασικών παραδοχών που καθοδηγούν τη σκέψη μας. Αυτό συμβαίνει επειδή οι ερασιτέχνες δεν έχουν «κολλήματα» ή, αν έχουν, είναι διαφορετικά από τις διανοητικές έξεις και εμμονές της κοινότητας των επαγγελματιών ερευνητών ή μελετητών. Χωρίς την τρέλα ενός εμπόρου ονόματι Σλήμαν, ο οποίος έπαιρνε τοις μετρητοίς την ομηρική γεωγραφία, ίσως να αμφιβάλλαμε ακόμη αν υπήρξε πράγματι η Τροία. Και ήταν ένας αρχιτέκτονας, ο Μάικλ Βέντρις, που διέψευσε σύμπασα την ακαδημαϊκή αρχαιολογία αποδεικνύοντας ότι η γλώσσα της Γραμμικής Β ήταν ελληνική.

Τον 16ο αιώνα ένας απλός γάλλος κεραμοποιός, ο Μπερνάρ Παλισί, αναγνώρισε την αληθινή φύση των απολιθωμάτων, κόντρα στις αστείες ερμηνείες που έδιναν τότε οι σοφοί της Σορβόννης. Τον 19ο αιώνα ένας άλλος γάλλος ερασιτέχνης, ο Μπουσέ ντε Περτ, επέμενε ότι οι παράξενες πέτρες που έβρισκε στα περίχωρα της Αμπεβίλ ήταν ανθρώπινα εργαλεία από μια εποχή «πριν από τον Κατακλυσμό», για να συναντήσει τη μόνιμη χλεύη των ειδικών και να δικαιωθεί δεκαετίες αργότερα.   

Οι πρωτοπόροι ερασιτέχνες σπάνια δουλεύουν ερασιτεχνικά! Μπορεί να το έκανε ώς έναν βαθμό ο Σλήμαν, αλλά δεν το έκανε καθόλου π.χ. ο Βέντρις. Στους άξιους ερασιτέχνες η διαίσθηση πηγαίνει χέρι χέρι με τη μεθοδικότητα και υποστηρίζεται από ένα υλικό συγκεντρωμένο με σκληρή εργασία. Συνήθως ξεχνάμε ότι ο Παπαρρηγόπουλος ήταν ερασιτέχνης ιστορικός, όπως ερασιτέχνης ήταν και ο Ζαμπέλιος, που είχε προτείνει το ίδιο ερμηνευτικό σχήμα λίγο νωρίτερα. Αλλο ερασιτέχνης, λοιπόν, και άλλο ερασιτεχνισμός. Οι «ισμοί» πάντα διαστρεβλώνουν τις λέξεις στις οποίες προσαρτώνται.

Υπάρχουν δύο κατηγορίες ερασιτεχνών: εκείνοι που ανοίγουν νέα πεδία στην έρευνα και εκείνοι που ανασύρουν από τη λήθη ή μέσα από τα πέπλα της σιωπής μια σειρά γνώσεων που τις επανεντάσσουν στο πλαίσιό τους και τις εκθέτουν με τρόπο εμπνευσμένο και γοητευτικό, έτσι ώστε να προκύψει μια καινούργια εικόνα. Θυμάμαι, για παράδειγμα, με πόση απόλαυση διάβασα κάποτε την ανορθόδοξη με ακαδημαϊκά κριτήρια, αλλά ακριβέστατη «Ιστορία των Ρωμαίων», που έγραψε το τρομερό παιδί της ιταλικής δημοσιογραφίας, ο Ιντρο Μοντανέλι. Στα καθ’ ημάς μια ανάλογη περίπτωση, αν και διαφορετικής ματιάς και ύφους, είναι τα ιστορικά έργα του χαλκέντερου Νίκου Τσιφόρου.

Θα τελειώσω με δύο σύγχρονα παραδείγματα αξιοπρόσεκτων ελλήνων ερασιτεχνών, από ένα για τις δύο κατηγορίες. Ο Βαγγέλης Πανταζής στο βιβλίο του «Ομηρική γεωγραφία και ομηρική εποχή» έχει διατυπώσει με επιχειρήματα που είναι το λιγότερο ενδιαφέροντα μια πολύ αιρετική άποψη για την πραγματική θέση των ομηρικών τοπωνυμίων. Πρόσφατα έδωσε μια εξίσου αιρετική, αλλά πειστική ερμηνεία στο αρχαιοελληνικό «ξανθός», που εμφανίζεται τόσο συχνά στα ομηρικά έπη ώστε θα νόμιζε κανείς ότι οι αρχαίοι Ελληνες έμοιαζαν με Σουηδούς! Από την άλλη, ο γνωστός δημοσιογράφος και τηλεπαρουσιαστής Δημήτρης Καμπουράκης με εξέπληξε, ομολογώ, με την εμβρίθεια, την ακρίβεια των πληροφοριών και το κάθε άλλο παρά δημοσιογραφικό ύφος του τρίτομου έργου του «Μια σταγόνα Ιστορία», όπου η «σταγόνα» αναλύεται σε πλήθος σταγονίδια με άγνωστα ή ελάχιστα γνωστά ιστορικά επεισόδια, που συχνά ανατρέπουν καθιερωμένους μύθους.