Η «κοινωνία των τηλεχρηστών»

Η άνοδος του πολιτικού μάρκετινγκ, η πλήρης υπαγωγή των προεκλογικών εκστρατειών στην τηλεόραση, στο Διαδίκτυο και στις δημοσκοπήσεις, η θεαματική αύξηση της χρήσης των κοινωνικών μέσων από τους πολιτικούς μικρής ή μεγάλης εμβέλειας προκαλούν συχνά προβληματισμούς, αν όχι ανησυχίες, για τον ρόλο και τις επιπτώσεις των μέσων επικοινωνίας, παραδοσιακών και ψηφιακών, στο πεδίο της πολιτικής. Ομως εάν επιζητούμε να κατανοήσουμε καλύτερα τη δύναμη των μέσων επικοινωνίας, παλιών και νέων, στην πολιτική σκηνή, είναι σημαντικό και να μην υπερβάλλουμε. Οι διαδικασίες που συμβάλλουν στη μεταβολή των πολιτικών συστημάτων και πρακτικών έχουν συχνά παράλληλη πορεία με αυτή των επικοινωνιακών συστημάτων. Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι τα μέσα καθορίζουν την πολιτική. Ορισμένες από τις πρακτικές που λειτουργούν στο πεδίο της πολιτικής διατηρούνται και συχνά προσλαμβάνουν νέες μορφές. Για παράδειγμα, πάντοτε η πολιτική είχε ένα είδος θεατρικότητας: ο «αρχηγός» στο μπαλκόνι, ο «ρήτορας» στο βήμα της Βουλής, η «παρέλαση» των επισήμων σε κάθε ευκαιρία αποτελούσαν επιμέρους στοιχεία μιας γιγαντιαίας πολιτικής παράστασης. Στην εποχή μας αυτή η παράσταση άλλαξε και από απλή θεατρική έγινε τηλεοπτική και διαδικτυακή. Παρά τις διάφορες επιφυλάξεις, αυτό που μπορούμε να ισχυριστούμε στην ψηφιακή εποχή είναι ότι έχει αλλάξει ο τρόπος προσέγγισης των πολιτών – ψηφοφόρων, όπως και των αναγνωστών και τηλεθεατών. Οι πολιτικοί όμως, ως οι καλύτεροι μαθητές των νέων τεχνολογιών, προσαρμόζονται καλύτερα και γρηγορότερα στα νέα δεδομένα της επικοινωνίας (δείτε, για παράδειγμα, πόσο πιο πειθαρχημένοι ήταν οι πολιτικοί αρχηγοί στις τηλεμαχίες από τους δημοσιογράφους). Ωστόσο, παρά το πλήθος των επικοινωνιακών και ενημερωτικών πηγών, οι πολίτες όλο και περισσότερο απέχουν ή δείχνουν δυσφορία απέναντι στην πολιτική και τον πολιτικό κόσμο. Αυτή η τάση οφείλεται στην αυξανόμενη κριτική που ασκούν τα μέσα στους πολιτικούς;

Και πώς εξηγείται ότι, παρά την έντονη κριτική στάση, οι κυβερνώντες παραμένουν ή φαίνονται λιγότερο αποτελεσματικοί σε σχέση με το παρελθόν; Ενδεχομένως, η αποξένωση των πολιτών από τα κοινά και η απογοήτευση από τις προεκλογικές εξαγγελίες οδηγούν σταδιακά σε δυσφορία απέναντι στους κυβερνώντες και αυτή με τη σειρά της βρίσκει ώς έναν βαθμό τη συναισθηματική της εκτόνωση στα παράπονα κάποιων στις τηλεοράσεις και στα κοινωνικά μέσα. Ενώ ο πολιτικός τείνει όλο και περισσότερο να επιτελεί τον ρόλο κάποιου που προβαίνει κυρίως σε διαπιστώσεις αντί να παράγει έργο, ο «τηλεθεατής – χρήστης – πολίτης» τείνει να αντικαθίσταται από τον «θεατή – χρήστη μικροσχολιαστή» που σχολιάζει και «ποστάρει» στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης. Παράλληλα, δημιουργούνται όλες εκείνες οι προϋποθέσεις για τη δημιουργία μιας «κοινωνίας τηλεχρηστών», η οποία τείνει να επηρεάζεται από αυτούς που έχουν τη δυνατότητα να χειρίζονται αποδοτικότερα τα οπτικοακουστικά μέσα και να φωνασκούν λαϊκίζοντας στα κοινωνικά μέσα.

Το παιχνίδι της κάλπης. Ομως, αυτό δεν σημαίνει ότι οι τηλεθεατές και οι χρήστες του Διαδικτύου δεν μπορούν να αξιολογούν τα λεγόμενα και τα γραφόμενα όλων αυτών που επιζητούν την ψήφο τους. Απλώς σε κάποιες περιπτώσεις προτιμούν ένα καλά σκηνοθετημένο πρόγραμμα από ένα κακό ή ένα έξυπνο, έστω πομπώδες σχόλιο στις ιστοσελίδες κοινωνικής δικτύωσης. Γι’ αυτό και στη μια εκλογική αναμέτρηση ψηφίζουν τον τάδε και στην επόμενη τον δείνα. «Παίζουν» καθώς τους «εμπαίζουν».