[Γνώμη] Ο Πούτιν να σταματήσει να βυθίζει τη χώρα του στην υστερία

Μετά τη συνάντηση στο Βερολίνο, στις 24 Αυγούστου, της Ανγκελα Μέρκελ, του Φρανσουά Ολάντ και του ουκρανού προέδρου Πιοτρ Ποροσένκο – όχι όμως και του Βλαντίμιρ Πούτιν που δεν είχε προσκληθεί – μια εφημερίδα στη Μόσχα έγραψε: «Οι φόβοι του Κρεμλίνου δεν επιβεβαιώθηκαν».

Στην ουσία, αυτή η μικρή σύνοδος αντιμετωπίσθηκε τόσο από τις δυτικές πρωτεύουσες όσο και από τη Μόσχα ως μια προειδοποίηση προς μια Ρωσία που κατηγορείται ότι συνεχίζει να ρίχνει λάδι στη φωτιά στις ανατολικές περιοχές της Ουκρανίας. Οδήγησε σε άλλη μία δήλωση για την ανάγκη υλοποίησης της συμφωνίας του Μινσκ, στην οποία είχε πάρει μέρος η ρωσική κυβέρνηση.

Μόλις την προηγούμενη ημέρα, με την ευκαιρία της ημέρας της Ανεξαρτησίας, ο πρόεδρος Ποροσένκο αποκήρυξε για άλλη μια φορά τη «ρωσική επιθετικότητα» και τόνισε: «Θέλουμε την ειρήνη αλλά δεν είμαστε πασιφιστές!». Στο μέτωπο του Ντονμπάς η βία πολλαπλασιάζεται με τον ρωσικό Τύπο επίμονα να διακινεί φήμες για επικείμενη επίθεση στο λιμάνι της Μαριούπολης. Για πολλούς Ρώσους η «επιστροφή» της Κριμαίας ήταν έκπληξη. Για τη Μόσχα, αυτή «η ιδρυτική πράξη της ρωσικής αναγέννησης» πραγματοποιήθηκε έπειτα από δύο δεκαετίες ταπείνωσης και σήμανε το τέλος της κατάπτωσης της χώρας που τώρα θέλει να επιστρέψει στο αυτοκρατορικό της παρελθόν, το οποίο υπονομεύθηκε από τη διάλυση της ΕΣΣΔ. Μια διάλυση την οποία ο Πούτιν περιέγραψε ως τη «μεγαλύτερη γεωπολιτική τραγωδία του 20ού αιώνα».

Στο τέλος αιώνων αυτοκρατορικής παράδοσης, ενώ η δημοκρατία παλεύει να ριζώσει στη Ρωσία, η δημιουργία μιας εθνικής ταυτότητας αποτελεί μακροπρόθεσμη διαδικασία. Εν τη απουσία ενός δημοκρατικού σχεδίου που θα οδηγούσε τους πολίτες να μετρήσουν την εθνική και θρησκευτική τους ποικολομορφία, οι Ρώσοι πιάνονται από την ιδέα της αυτοκρατορίας, ως σωσίβιας λέμβου. Εξού και η ανικανότητα ανάλυσης του σταλινικού ή του τσαρικού παρελθόντος στις σωστές του διαστάσεις. Οι Ρώσοι έχουν παγώσει σε μια νοσταλγική αναπόληση της Ιστορίας.

Οποιοσδήποτε διάλογος έτσι δείχνει αδύνατος με μια Ουκρανία της οποίας το δικαίωμα στην ανεξαρτησία τίθεται υπό αμφισβήτηση. Η ευθραυστότητα του ουκρανικού κράτους – το οποίο αποκαλείται «φασιστικό» από ρωσικά ΜΜΕ – και η δεινή κατάσταση της οικονομίας του ενισχύουν αυτή την προσπάθεια αποσταθεροποίησης. Ενώ ο ρώσος υπουργός Εξωτερικών Σεργκέι Λαβρόφ κάνει λόγο για την «κατάπτωση της Δύσης», η Ρωσία έχει υποστεί πλήγμα από την κρίση στις αναδυόμενες αγορές, με τις οποίες η Μόσχα ήλπιζε να συνδιαμορφώσει μια νέα δύναμη, ως αντίβαρο στη Δύση.

Τον τελευταίο χρόνο, η Ρωσία έχει χτυπηθεί εκ νέου από μια κρίση που αναδεικνύει πόσο τρωτή είναι η οικονομία της: το ρούβλι πέφτει μαζί με την πτώση των τιμών του πετρελαίου και μαζί τους το βιοτικό επίπεδο των Ρώσων. Σε μια δημοκρατική χώρα αυτό θα οδηγούσε σε επανεξέταση της κυβερνητικής πολιτικής. Σήμερα στη Ρωσία του Βλαντίμιρ Πούτιν η κατάσταση είναι πιο περίπλοκη. Οι δυτικές κυρώσεις μπορεί να οδηγήσουν στο να υιοθετήσει το Κρεμλίνο μία ακόμη πιο ακραία ρητορική, αλλά και να μετατοπίσει το «ουκρανικό μέτωπο» σε περιοχές όπως η Γεωργία και η Μολδαβία, όπου οι πάμπολλες συγκρούσεις (Αμπχαζία, Νότια Οσετία, Υπερδνειστερία) προσφέρουν γόνιμο έδαφος. Και η Μόσχα μπορεί να υποδαυλίσει το λαϊκό αίσθημα εναντίον μιας «εχθρικής Δύσης».

Μια τέτοια υστερία δεν θα διαρκέσει πολύ. Ομως δεν μπορεί να αγνοήσει κανείς ότι στα σύνορα μιας Ευρωπαϊκής Ενωσης που δύσκολα μπορεί να καλύψει το χάσμα που δημιουργήθηκε, η πυριτιδαποθήκη του Ντονμπάς αποτελεί μεγάλο κίνδυνο για την ήπειρό μας.

O Σαρλ Ουρζεβίτς είναι ιστορικός με ειδίκευση στη μετασοβιετική εποχή, καθηγητής στο ινστιτούτο INALCO (Εθνικό Ινστιτούτο Ανατολικών Γλωσσών και Πολιτισμών) στη Γαλλία