Ποιος φοβάται το ντιμπέιτ;

Τι κοινό έχει ο Αλέξης Τσίπρας με τον Αντώνη Σαμαρά; Κανένας τους δεν έχει συμμετάσχει σε ντιμπέιτ. Βέβαια στις εκλογές του Ιανουαρίου του 2015, παρά τις επίμονες προσκλήσεις του προέδρου του ΣΥΡΙΖΑ για μια ζωντανή τηλεοπτική μονομαχία, ο τότε πρωθυπουργός γύρισε επιδεικτικά την πλάτη. Ακόμα κι αν ο ίδιος, το 1996, ως επικεφαλής της Πολιτικής Ανοιξης είχε στείλει εξώδικο στο Εθνικό Ραδιοτηλεοπτικό Συμβούλιο καταγγέλλοντας ως μεθόδευση τον αποκλεισμό του από την τηλεμαχία που διεξήχθη ανάμεσα στον Κώστα Σημίτη και τον Μιλτιάδη Εβερτ.

Θα σπάσει φέτος η γκίνια με τα έξι χρόνια φαγούρας; Ακριβώς τόσα έχουν περάσει από τη διεξαγωγή του τελευταίου ντιμπέιτ το 2009. Θα έχει τη χαρά το φιλοθέαμον ελληνικό κοινό – και όχι μόνο – να απολαύσει τη μετωπική σύγκρουση των – δύο ή οκτώ – πολιτικών αρχηγών σε απευθείας τηλεοπτική σύνδεση;

Από τον Ιανουάριο μέχρι σήμερα έχουν περάσει μόλις επτά μήνες. Και η άποψη του Αλέξη Τσίπρα για το συγκεκριμένο είδος αναμέτρησης δεν έχει αλλάξει. Εχει αλλάξει όμως η θέση του. Από αρχηγός της αξιωματικής αντιπολίτευσης έγινε πρωθυπουργός. Και, ως γνωστόν, στην πρώτη περίπτωση επιζητεί κανείς – μανιωδώς σχεδόν – μια τέτοια αντιπαράθεση. Νομοτελειακά άλλωστε το πόστο χαρίζει στα στελέχη του τα μοναδικά πλεονεκτήματα της επιθετικής και κριτικής στάσης και λιγότερο της απολογητικής.

Ωστόσο ο Αλέξης Τσίπρας, έχοντας ήδη δώσει τις εξετάσεις σε διεθνές γήπεδο, στο ντιμπέιτ μεταξύ των υποψηφίων για την προεδρία της Κομισιόν, βλέπει με καλό μάτι ένα τέτοιο ενδεχόμενο.

Η θετική αποτίμηση της εμφάνισής του άλλωστε, τον Μάιο του 2014 στις Βρυξέλλες, από τον διεθνή Τύπο τού δίνει ένα ψυχολογικό προβάδισμα έναντι των άλλων πολιτικών αρχηγών («Γουόλ Στριτ Τζέρναλ»: «Είναι ο μόνος υποψήφιος που δεν ανήκει στο mainstream… παρότι είναι απίθανο να κερδίσει την ψηφοφορία, έκανε πιο σύνθετη τη συζήτηση», Ντόιτσε Βέλε: «Ηταν ο μόνος που ταρακούνησε λίγο τα πράγματα» κ.λπ.). Κι αυτό γιατί κανένας από τους σημερινούς αρχηγούς (Βαγγέλης Μεϊμαράκης, Δημήτρης Κουτσούμπας, Σταύρος Θεοδωράκης, Φώφη Γεννηματά, Παναγιώτης Λαφαζάνης, Πάνος Καμμένος και Νίκος Μιχαλολιάκος) δεν μετρά στο βιογραφικό του, εντός ή εκτός ελληνικών συνόρων, ανάλογη εμπειρία.

Εξαίρεση αποτελεί μόνο η περίπτωση του επικεφαλής του Ποταμιού, ο οποίος στην αναμέτρηση του 2004 ήταν ένας εκ των ερωτώντων δημοσιογράφων.

Με ποιους συμμετέχοντες θα διεξαχθεί η τηλεμαχία; Το ντιμπέιτ με αντίπαλο τον πρόεδρο της ΝΔ θα πρέπει να θεωρείται βέβαιο. Δεν είναι όμως το ίδιο δεδομένη η αντιπαράθεση με τους υπόλοιπους αρχηγούς κομμάτων. Το πιθανότερο είναι πως ο Αλέξης Τσίπρας θα καθήσει απέναντι από τον Βαγγέλη Μεϊμαράκη, αλλά όχι στο «πάνελ των οκτώ». Στην Κουμουνδούρου δεν αποκλείεται να ποντάρουν στο «ντιμπέιτ των δύο» που κατά γενική ομολογία επηρεάζει περισσότερο τους ψηφοφόρους.

Σε αντίθεση με το εξωτερικό, το τηλεοπτικό ντιμπέιτ στην Ελλάδα δεν έχει θεσμοθετηθεί. Αυτός είναι και ο λόγος που οι όροι του – από τους συμμετέχοντες μέχρι τις θεματικές και τον τρόπο υποβολής των ερωτήσεων – είναι ασταθείς. Ακόμα και η διεξαγωγή του είναι προαιρετική. Ή, για την ακρίβεια, επαφίεται στις καλές προθέσεις του εκάστοτε πρωθυπουργού.

Ως πρώτη αναμέτρηση πολιτικών αρχηγών θεωρείται εκείνη του 1990 μεταξύ Ανδρέα Παπανδρέου και Κωνσταντίνου Μητσοτάκη – αν και το πρώτο ουσιαστικό ντιμπέιτ πραγματοποιήθηκε το 1996 μεταξύ Σημίτη – Εβερτ. Οι δύο αιώνιοι αντίπαλοι βρέθηκαν στο Πάντειο Πανεπιστήμιο και η συζήτηση, στην οποία συμμετείχε και ο Χαρίλαος Φλωράκης, μεταδόθηκε από την κρατική τηλεόραση και τα δύο ιδιωτικά τηλεοπτικά κανάλια, Mega και Ant1.

Το θέμα της συζήτησης ήταν ο ρόλος της Ελλάδας στα Βαλκάνια. Δεν θεωρήθηκε όμως τίποτα περισσότερο από παράλληλους μονολόγους αρχηγών κομμάτων. Η μοναδική φράση άλλωστε που έδωσε παλμό ντιμπέιτ στην εκδήλωση ήταν αυτή του Κωνσταντίνου Μητσοτάκη: «Δεν υπήρξε δικτάτορας της Ανατολικής Ευρώπης που να μην τον θαύμασε ο κ. Παπανδρέου».

Ο τελευταίος απάντησε, προσφωνώντας τον Μητσοτάκη «αρχηγό της αξιωματικής αντιπολίτευσης». Αυτό όμως έσπευσε να το διορθώσει λέγοντας ειρωνικά: «Πριν τοποθετηθώ, να πω δυο λόγια για ορισμένα πράγματα που είπε ο αρχηγός της αξιωματικ… – κακή συνήθεια αλλά καλομελέτα κι έρχεται -, ο αρχηγός της ΝΔ, εννοώ».

Οι τηλεμαχίες αποτελούν συχνά τον καθρέφτη των πολιτικών αρχηγών. Στέλνουν ένα πρώτο μήνυμα για την επόμενη πράξη, κρύβουν ένα στοιχείο προοικονομίας. Ακόμα και τις φορές που δεν πραγματοποιούνται τελικά. Οπως για παράδειγμα στο ντιμπέιτ του 2000, το οποίο διεξήχθη δέκα ημέρες πριν από τις εκλογές.

Οι δημοσκοπήσεις τότε έδειξαν ότι ο Καραμανλής είχε επικρατήσει οριακά του Κώστα Σημίτη. Η διαφορά στην κάλπη – εξελίχθηκε σε ολονύχτιο θρίλερ – ήταν πράγματι οριακή. Μόνο που ήταν υπέρ του ΠΑΣΟΚ.

Αντίστοιχα, με τη διπλή άρνηση του 2012 και του 2015 στο κάλεσμα του Αλέξη Τσίπρα για τηλεοπτική μονομαχία, ο Αντώνης Σαμαράς έδειξε ποιο θα είναι το επόμενο βήμα του: δεν θα παραδώσει ποτέ τα κλειδιά του Μαξίμου στον Τσίπρα.

Στις ΗΠΑ το 2004, δεν δόθηκε ποτέ εξήγηση για το τι κρυβόταν κάτω από το σακάκι του Τζορτζ Μπους στο ντιμπέιτ με τον Τζον Κέρι. Αυτό σε συνδυασμό με την υποψία ότι απαντούσε με τη βοήθεια υποβολέα – αφού σε κάποιο σημείο χωρίς να τον διακόπτει κανείς είπε «αφήστε με να ολοκληρώσω» – ερμηνεύθηκε ως ο καθρέφτης του χαρακτήρα του πανούργου Μπους.

Το 2004 στο ντιμπέιτ που πραγματοποιείται στο Ραδιομέγαρο της ΕΡΤ συμμετέχουν για πρώτη φορά όλοι οι πολιτικοί αρχηγοί των κοινοβουλευτικών κομμάτων. Απαντούσαν σε ερωτήσεις χωρίς να υπάρχει η δυνατότητα διαλόγου μεταξύ των πολιτικών. Ακόμα κι έτσι τα μηχανάκια της AGB έσπασαν κάθε ρεκόρ. Ιδια ήταν η διαδικασία και το 2007.

Τότε τις εντυπώσεις έκλεψε το μενταγιόν σε σχήμα κόκκινης καρδιάς που φόρεσε η Αλέκα Παπαρήγα. Το 2009 πραγματοποιήθηκαν δύο ντιμπέιτ: ένα με όλους τους πολιτικούς αρχηγούς των κοινοβουλευτικών κομμάτων κι ένα ανάμεσα στον Κώστα Καραμανλή και τον Γιώργο Παπανδρέου. Παρά τη νευρικότητα του τελευταίου και τα παράπονα ότι δεν έβλεπε το χρονόμετρο, τελικά κέρδισε τις εκλογές. Ηταν και τα τελευταία.

Η καθοριστική σημασία για το αποτέλεσμα των εκλογών που είχαν τα ντιμπέιτ ξεθώριασε με το πέρασμα των χρόνων. Οι περισσότεροι ψηφοφόροι έχουν αποφασίσει τι θα ψηφίσουν πριν καν πέσει το σήμα της έναρξης στους δέκτες τους. Στην Ελλάδα άλλωστε η πενταετία των Μνημονίων έκανε τους πολίτες να γυρίσουν την πλάτη στην τηλεόραση και να στρέψουν το βλέμμα στη Βουλή.

Επί της ουσίας η εξαετία χωρίς ντιμπέιτ οδήγησε στην αντικατάστασή τους από τις ομιλίες στη Βουλή. Οι πολίτες παρακολουθούν πιστά τους διαξιφισμούς εκεί από το κανάλι της Βουλής και με αυτή την έννοια τα καλύτερα ντιμπέιτ σε πανελλαδική μετάδοση – εσχάτως και 24ωρης διάρκειας – διεξάγονται πλέον στην Ολομέλεια.

Πάντως, παρά τις αρνητικές κριτικές που έχουν διαχρονικά δεχθεί τα ντιμπέιτ στην Ελλάδα – ως βαρετά, με ξύλινους μονολόγους, έλλειψη διαλόγου, άρα και ουσιαστικής αντιπαράθεσης -, εξυπηρετούν κυρίως στη στεγανοποίηση της ήδη διαμορφωμένης άποψης των ψηφοφόρων. Ωστόσο, δεν αποκλείεται σε αυτές τις εκλογές, λόγω της ρευστότητας, ένα ντιμπέιτ μεταξύ Τσίπρα – Μεϊμαράκη να επηρεάσει τους ψηφοφόρους.

Τα διαχρονικά, μεγάλα, ποσοστά τηλεθέασης των τηλεμαχιών άλλωστε αποδεικνύουν πως το ενδιαφέρον των πολιτών για τέτοιες συζητήσεις παραμένει σταθερό. Ισως τα ντιμπέιτ, αν και διεξάγονται στην τηλεόραση, δεν θα πρέπει να κρίνονται με όρους τηλεοπτικούς. Λιγότερο θέαμα δεν σημαίνει και κακή δημοκρατία.  

Σε διεθνές επίπεδο, η κορυφαία τηλεοπτική μάχη μετρά 55 χρόνια. Μπήκε στην ιστορία του κόσμου το 1960, όταν ο Ρεπουμπλικανός Ρίτσαρντ Νίξον και ο Δημοκρατικός Τζον Κένεντι διεκδίκησαν την προεδρία των ΗΠΑ. Ο 40άρης Κένεντι χειρίστηκε τέλεια το νέο μέσο που λεγόταν τηλεόραση. Ηταν άνετος, μιλούσε στην κάμερα, έδειχνε ξεκούραστος και μαυρισμένος από την περιοδεία στην Καλιφόρνια.

Ο αντίπαλός του όχι. Δεν είχε αναρρώσει πλήρως από εγχείρηση, έδειχνε καταβεβλημένος, απαντούσε κοιτάζοντας τους δημοσιογράφους και αρνήθηκε να βάλει μέικ απ στο πρόσωπό του. Το αποτέλεσμα ήταν να ιδρώνει και να σκουπίζει το μέτωπό του σε ζωντανή μετάδοση.

Εκείνη τη μέρα ο Κένεντι – μέχρι τότε υπολειπόταν στις δημοσκοπήσεις – κέρδισε το τηλεοπτικό κοινό και ο Νίξον τους ακροατές του ραδιοφώνου. Με την ειδοποιό διαφορά ότι οι πρώτοι ήταν τέσσερις φορές περισσότεροι! Κάπως έτσι η τηλεμαχία χάρισε στον Κένεντι μερικές χιλιάδες ψήφους και κατ’ επέκταση την προεδρία των ΗΠΑ.

Η εμφάνισή του έγινε το ζωντανό παράδειγμα της φράσης του κορυφαίου αναλυτή των μίντια Νιλ Πόστμαν, «η δύναμη της εικόνας καταβροχθίζει τον λόγο».

Κατά γενική ομολογία, από τότε τα ντιμπέιτ θεωρήθηκαν καθοριστικής σημασίας και υιοθετήθηκαν και από άλλες χώρες.

Από τις πιο διάσημες τηλεμαχίες είναι οι γαλλικές που δεν απέχουν πολύ από τη μάχη του Βατερλώ. Κι αυτό γιατί οι Γάλλοι, σε τέτοιες αναμετρήσεις, αγαπούν να αλληλοταπεινώνονται. Οπως για παράδειγμα στο πρώτο ντιμπέιτ, το 1974, όπου ο Βαλερί Ζισκάρ ντ’ Εστέν επιτέθηκε στον Σοσιαλιστή Φρανσουά Μιτεράν, ο οποίος εκείνη την ώρα δήλωνε την ντροπή του για τα οικονομικά προβλήματα των εργαζομένων. «Κύριε, δεν έχετε το μονοπώλιο της καρδιάς» είπε ο Ζισκάρ ντ’ Εστέν και η φράση του αποτιμήθηκε αργότερα ως το εισιτήριο για τη νίκη του.

Πέρα από το παράδοξο της εικόνας, ότι δηλαδή δύο ηλικιωμένοι υποψήφιοι έτρεχαν στην – όχι και τόσο οικεία για την εποχή – τηλεόραση προκειμένου να διευρύνουν το ακροατήριο των ψηφοφόρων τους, στη Γαλλία τα ντιμπέιτ έχουν έντονο και το στοιχείο της αντεκδίκησης. Για παράδειγμα, ο Μιτεράν δεν ξέχασε τα περί μονοπωλίου και στην αναμέτρηση του 1981 ρώτησε τον Ζισκάρ ντ’ Εστέν πόσο κοστίζει το εισιτήριο στο μετρό. Ο γάλλος πρόεδρος πιάστηκε αδιάβαστος.

Η πιο σκληρή τηλεμαχία πρέπει να θεωρηθεί εκείνη του 1988, μεταξύ Μιτεράν και Ζακ Σιράκ.

Εξίσου εκρηκτικό δίδυμο ήταν και αυτό του Νικολά Σαρκοζί με τη Σεγκολέν Ρουαγιάλ – η δεύτερη τον κατηγόρησε μπροστά σε εκατομμύρια Γάλλους ως «ψεύτη και ικανό για όλα».

Σημειώνεται πως το 2002 ο Σιράκ δεν έλαβε μέρος στο ντιμπέιτ με τον ακροδεξιό αντίπαλο για την προεδρία Ζαν-Μαρί Λεπέν κι έτσι η τηλεαναμέτρηση ακυρώθηκε.