Το μόνιμο πρόβλημα της αναγνωσιμότητας

Ολα τα έντυπα αγωνιούν να προσελκύσουν αναγνώστες. Αλλά αυτό δεν είναι νέο. Στη δεκαετία του 1920 οι αμερικανικές εφημερίδες είχαν προσλάβει ερευνητές για να «κατασκοπεύουν» τις προτιμήσεις των αναγνωστών τους. Τους έστελναν σε τρένα και τραμ για να καταγράφουν τη σελίδα που άφηναν ανοικτή στο κάθισμα.

Ο Τζορτζ Γκάλοπ, ο άνθρωπος – συνώνυμο με τις δημοσκοπήσεις, στη διδακτορική του διατριβή που εκπόνησε στο Πανεπιστήμιο της Αϊοβα το 1928, πρότεινε μια νέα επιστημονική μέθοδο για τη μέτρηση της αναγνωσιμότητας. Μην «ακολουθείτε» στους αναγνώστες σας, έγραφε, και μην κατασκοπεύετε τα σκουπίδια που αφήνουν στα τρένα. Γνωρίστε τους.

Η διατριβή του ήταν ένα προφητικό έργο που αντανακλά τις σύγχρονες συζητήσεις για τα Νέα Μέσα, τις ειδήσεις, ακόμα και τις διαφημίσεις. Στην πράξη, αναδεικνύεται ότι όλες οι συζητήσεις που κάνουμε για τα μέσα ενημέρωσης επαναλαμβάνονται συνεχώς.

Στη δεκαετία του ’20 ο κλάδος της ενημέρωσης υπόκειτο σε αλλαγές εξίσου προβληματικές με τις σημερινές. Ο εξαστισμός ενεθάρρυνε τη συγχώνευση των μικρής κυκλοφορίας εντύπων. Η έλευση του τηλεγράφου και τα πρακτορεία ειδήσεων έφερναν τις διεθνείς ειδήσεις στους αναγνώστες των εφημερίδων. Μπορεί να μην άλλαζαν τον τρόπο λειτουργίας των εφημερίδων αλλά άλλαξαν τη σημασία τους.

Ομως καθώς οι εφημερίδες έγιναν μεγαλύτερες, πρόσφεραν, σύμφωνα με τον Γκάλοπ, λιγότερη ενημέρωση, ενώ η μαζικοποίηση της εκπαίδευσης μείωνε την κοινωνική επιρροή τους. Η δεκαετία του ’20 συνδέεται με την επιβολή της υποχρεωτικής εκπαίδευσης, και ο Γκάλοπ προέβλεψε ότι τα σχολεία θα υπερτερούσαν των εφημερίδων για την ενημέρωση και μόρφωση της αμερικανικής κοινωνίας.

Αλλά πώς ο Γκάλοπ ήξερε ότι οι αναγνώστες ήθελαν κάτι άλλο; Η πρότασή του ήταν ότι ερευνητές θα έπρεπε να αντιμετωπίσουν τους αναγνώστες των εφημερίδων ως κοινωνικοί ανθρωπολόγοι, παρατηρώντας τους δηλαδή στο οικείο τους περιβάλλον. Ετσι, έστειλε ερευνητές στα σπίτια των αναγνωστών να καθήσουν απέναντί τους καταγράφοντας τις αναγνωστικές τους συνήθειες. Το αποκάλεσε η «μέθοδος της Αϊοβα». Μετά τη συλλογή και επεξεργασία όλων των στοιχείων, ο Γκάλοπ διαπίστωσε ότι:

n Οι άνθρωποι λένε ψέματα. «Ο αναγνώστης που λέει ή πιστεύει ότι έχει διαβάσει όλα τα θέματα στην πρώτη σελίδα δεν μπορεί παρά να διαβάσει το ένα τέταρτο αυτών».

n Σε κανέναν δεν αρέσουν οι σοβαρές ειδήσεις στον βαθμό τουλάχιστον που απαντούν στα ερωτηματολόγια των δημοσκοπήσεων.

n Το πιο διαβασμένο θέμα στην εφημερίδα δεν ήταν καν είδηση: ήταν οι γελοιογραφίες.

Είναι χρήσιμο να συγκρίνει κανείς αυτές τις παρατηρήσεις που έγιναν τον Αύγουστο του 1928 με  τη σημερινή κατάσταση των μέσων μαζικής ενημέρωσης. Ολοι αναφέρονται στην υποβάθμιση της ενημέρωσης και στην άνοδο της ψυχαγωγίας. Σε αυτά ακριβώς αναφερόταν ο Γκάλοπ τον Αύγουστο του 1928. Πιο ανθεκτική ιδέα του ήταν ότι «οι άνθρωποι αποζητούσαν ψυχαγωγικό περιεχόμενο στο οποίο θα μπορούσαν να προσωποποιήσουν ό,τι θα μπορούσε να αναφέρεται στις δικές τους εμπειρίες». Μα αυτό ακριβώς δεν γίνεται σήμερα με το facebook; Μήπως η ανέλπιστη επιτυχία του μέσου κοινωνικής δικτύωσης δεν έγκειται στο γεγονός ότι στην πράξη ανέκαθεν ήμασταν «αναγνώστες facebook», πολύ καιρό πριν από την ύπαρξη του ίδιου του μέσου;