[Γνώμη] Εμφύλιος και μαύρες τρύπες

Αυτές τις ημέρες του Αυγούστου επιχειρώ, μεταξύ των άλλων, να διαβάσω τρία βιβλία: (α) Ant. B. Atkinson, «Inequality, What Can Be Done» («Ανισότητα, Τι θα μπορούσε να γίνει;» Harvard University Press), (β) Fr. Fukuyama, «Political Order and Political Decay» («Πολιτική τάξη και πολιτική παρακμή», Profile Books) και (γ) M. Bartusiak, «Black Hole» («Μαύρη τρύπα», Yale University Press). Τα δύο πρώτα καλύπτουν κρίσιμα θέματα της πολιτικής ατζέντας: το θέμα της καταπολέμησης των διευρυνόμενων ανισοτήτων, το πρώτο, και το μείζον ζήτημα γιατί οι πολιτικοί θεσμοί (τάξη, σταθερότητα) παρακμάζουν και τελικά καταρρέουν, το δεύτερο. Το τρίτο βιβλίο βρίσκεται σε εντελώς άλλο πεδίο, αυτό της κοσμολογίας. Εξετάζει το πώς μια ιδέα, των «μαύρων τρυπών», η οποία αρχικά είχε θεωρηθεί εξωφρενική, έχει καταστεί επιστημονική πραγματικότητα που βοηθά στην ερμηνεία της συμπεριφοράς του Σύμπαντος. Φαινομενικά οι τίτλοι των βιβλίων αυτών δεν έχουν σχέση με την Ελλάδα. Κι όμως τα δύο πρώτα κάνουν αρκετές αναφορές στη χώρα. Ο Fr. Fukuyama στις αρκετές σελίδες που μας αφιερώνει παρατηρεί, μεταξύ των άλλων, αναφερόμενος στη μεταπολιτευτική Ελλάδα: «Ελάχιστη προσοχή αποδόθηκε εν τούτοις στην ποιότητα της δημοκρατικής διακυβέρνησης στην Ελλάδα και ιδιαίτερα στο γεγονός ότι η χώρα ουδέποτε δημιούργησε έναν γνήσια σύγχρονο, απρόσωπο (impersonal) δημόσιο τομέα. Και αυτό φαίνεται ότι δεν ενοχλούσε κανένα μέχρι την ευρωκρίση του 2009». Κάτι παρεμφερές δεν  λέει και η τελευταία συμφωνία με τους θεσμούς, όταν αναφέρεται στην ανάγκη αποπολιτικοποίησης του δημόσιου τομέα;

Εκτός όμως από τις συγκεκριμένες αναφορές, η αξία της ανάγνωσης των βιβλίων αυτών βρίσκεται σε κάτι διαφορετικό. Βρίσκεται στο γεγονός ότι επισημαίνουν το πώς κρίσιμα πολιτικά – κοινωνικά προβλήματα και προκλήσεις μπορούν να αντιμετωπισθούν μέσα από ορθολογικές επιλογές, σχεδιασμένες πολιτικές και μια διαδικασία ελεγχόμενης, σταδιακής προσαρμογής σε μεταβαλλόμενες συνθήκες και ενσωμάτωσης στο ευρύτερο περιβάλλον. Αυτό, δηλαδή, ακριβώς που απουσιάζει από τη σημερινή ελληνική πραγματικότητα. Η Ελλάδα εμφανίζεται να κινείται ανάμεσα στον επαναστατικό ανατρεπτισμό και στον διαβρωτικό λαϊκισμό. Με τον «επαναστατικό ανατρεπτισμό» ορισμένοι εντός και εκτός ΣΥΡΙΖΑ  φαντασιώνονται την εγκαθίδρυση της «άλλης κοινωνίας», αυτής που αποφύγαμε με το τέλος που είχε ο Εμφύλιος. Αλλά κάνω την ανίερη σκέψη: μήπως τελικά θα έπρεπε να δοκιμάσουμε αυτή την «άλλη κοινωνία» και τα καλά της όπως τη δοκίμασαν οι άλλες χώρες των Βαλκανίων για να απαλλαγούμε οριστικά από τις φαντασιώσεις αυτές; Μήπως, δηλαδή, τελικά ο Εμφύλιος θα έπρεπε να είχε λήξει διαφορετικά; Μήπως, αφού δεν περάσαμε από τον Διαφωτισμό, θα έπρεπε να περάσουμε από έναν ολοκληρωτισμό για να διδαχθούμε; Ισως τώρα να ήμαστε μια καλύτερη κοινωνία. Και πάντως χωρίς φαντασιώσεις.

Στην κοσμολογία καταφεύγω γιατί μου δίνει την πολύ μεγάλη, την απέραντη εικόνα. Και μέσα σε αυτή την εικόνα γίνεσαι πολύ πιο ταπεινός. Αρκεί ως άνθρωπος και ως χώρα να μην πέσεις μέσα στην «τρύπα» αυτή, στο «ορίζοντα» της οποίας φαίνεται να βρίσκεται σήμερα η Ελλάδα.

Ο Π.Κ. Ιωακειμίδης είναι ομότιμος καθηγητής Ευρωπαϊκής Πολιτικής στο Πανεπιστήμιο Αθηνών