Ανατομία μιας ήττας

Πριν τυλιχθεί με την αστρική σκόνη και πετάξει στον ουρανό των μίντια του πλανήτη Γη, ο Βαρουφάκης είχε ήδη γευθεί τη δόξα του εναλλακτικού υπερήρωα στο ταπεινό περιβάλλον του ελληνικού Διαδικτύου και της πρωινής τηλεόρασης.

Δεν ήταν η πρωτοτυπία των οικονομικών του αναλύσεων που του χάρισε το αξιοζήλευτο αυτό στάτους, αλλά η εφευρετικότητα και το πείσμα με τα οποία παρουσίαζε την κεντρική του ιδέα: Πως η Ελλάδα έχει στα χέρια της ένα υπερόπλο, το οποίο κακώς δεν χρησιμοποίησε το 2010, αλλά μπορεί να χρησιμοποιήσει ακόμη και τώρα. Το όπλο της στάσης πληρωμών. Αν δεν φοβηθούμε εμείς πρώτοι, θα φοβηθούν εκείνοι. Αν δεν πληρώσουμε, αν απειλήσουμε πειστικά με στάση πληρωμών, θα επιτύχουμε τη διαγραφή του χρέους και το τέλος της λιτότητας.

Η ιδέα Βαρουφάκη – πως οι πιστωτές έχουν περισσότερα να χάσουν από τον οφειλέτη, αρκεί ο οφειλέτης να μη φοβηθεί να φθάσει στα άκρα και να διακινδυνεύσει τη χρεοκοπία του – έγραψε πολλά χιλιόμετρα στον δημόσιο διάλογο. Νομιμοποίησε τις πιο τρελές θεωρίες συνωμοσίας και τα πιο ευφάνταστα, λάτιν, παραμύθια για τον παράδεισο που μας περιμένει μόλις βαρέσουμε κανόνι.

Το παράδοξο είναι ότι υιοθετήθηκε από ένα κόμμα της Αριστεράς, τον ΣΥΡΙΖΑ. Επιβραβεύθηκε με το προσωρινό αξίωμα του υπουργού – ήλιου. Και έγινε ο καθοδηγητικός φάρος της υπερήφανης διαπραγμάτευσης επί ένα ολόκληρο – και ολοκληρωτικά καταστροφικό για την οικονομία, όπως αποδείχθηκε – εξάμηνο. Ωσπου η ιδέα απορρίφθηκε, μαζί με τον εμπνευστή της.

«Ηττηθήκαμε» παραδέχθηκε στη Βουλή ο Πρωθυπουργός. Η δήλωση προϋποθέτει μια γενναιότητα που δικαιούται τον σεβασμό μας. Αλλά τι ακριβώς ηττήθηκε;

Ηττήθηκε, φυσικά, μια διαπραγματευτική στρατηγική, αφελής στη σύλληψή της και ερασιτεχνική στην εφαρμογή της.

Ηττήθηκε, επίσης, η πληθωρική φιλολογία των εναλλακτικών λύσεων, τις οποίες η χώρα είχε – υποτίθεται – στη διάθεσή της. «Τις δοκιμάσαμε όλες» είπε ο Αλέξης Τσίπρας στο δραματικό περιβάλλον της Κεντρικής Επιτροπής του ΣΥΡΙΖΑ. «Δοκιμάσαμε», είπε, «όλα όσα είχαν κατατεθεί ως θεωρητικά πλάνα στις εσωκομματικές μας συζητήσεις» και διαπιστώσαμε – «στην πράξη, όχι σε κείμενα θεωρίας» – πως «δεν υπήρχε και δεν υπάρχει αυτήν τη στιγμή καμία καλύτερη εναλλακτική» από έναν συμβιβασμό στα πλαίσια της ευρωζώνης.

Μα ηττήθηκε, προπάντων, μια ολόκληρη αντίληψη για το τι είναι και τι δεν είναι αριστερή πολιτική σε συνθήκες οικονομικής κρίσης.

Δεν είχε άδικο ο ΣΥΡΙΖΑ να εναντιώνεται στην πολιτική της λιτότητας όπως σχεδιάστηκε και κυρίως όπως εφαρμόστηκε αυτά τα πέντε χρόνια και είχε ως αποτέλεσμα να διευρυνθούν οι κοινωνικές ανισότητες, αντί να μειωθούν – όπως θεωρητικά θα έπρεπε να συμβαίνει στο περιβάλλον μιας τόσο μεγάλης ύφεσης.

Αλλά ποια είναι η αριστερή εναλλακτική λύση; Η δημαγωγική άρνηση του ίδιου του γεγονότος της χρεοκοπίας ή της ανάγκης για ανάταξη του δημοσιονομικού εκτροχιασμού; Ή μια εναλλακτική στρατηγική μεταρρυθμίσεων για την Ελλάδα της κρίσης; Ενα εναλλακτικό σχέδιο που κατανέμει δικαιότερα τα βάρη της αναπόφευκτης δημοσιονομικής προσαρμογής και αντιμετωπίζει τις πληγές που οδήγησαν στην παραγωγική παρακμή, τις αιτίες μιας κρίσης που – επιτέλους ομολογείται – δεν είναι εισαγόμενη μα ιθαγενής;

Δεν είχε άδικο, επίσης, ο ΣΥΡΙΖΑ να κριτικάρει την ευρωζώνη για την εκ γενετής ανάπηρη αρχιτεκτονική της και για την λάθος αντίδρασή της στην κρίση. Αλλά ποια είναι η αριστερή απάντηση στο ευρωπρόβλημα; Η συμπαράταξη με τη Λεπέν και τον Φάρατζ, η διεκδίκηση δηλαδή της ανάκτησης της εθνικής κυριαρχίας, ή ακόμη και της εξόδου από το ευρώ και της επιστροφής στο εθνικό νόμισμα; Ή η διεκδίκηση μιας πληρέστερης, μεγαλύτερης, ισότιμης και δημοκρατικής ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης, κοινής διακυβέρνησης με ακόμη μεγαλύτερη, φυσικά, «απώλεια εθνικής κυριαρχίας»;

Είναι, ίσως, η μεγαλύτερη παρεξήγηση αυτής της μοιραίας πενταετίας ότι έφθασε να θεωρείται αριστερή στάση η αναδίπλωση στο εθνικό κράτος, όπου οι συσχετισμοί θα είναι, αυτονόητα, πολύ δυσμενέστεροι για τη διεκδίκηση της κοινωνικής δικαιοσύνης και για τη δημοκρατία την ίδια. Και ότι έφθασε να θεωρείται πιο αριστερός όποιος με περισσότερη θέρμη αρνείται το μόνο εφικτό αριστερό σχέδιο στη σημερινή Ευρώπη.

Αυτή η παρεξήγηση είναι που ηττήθηκε. Και η ήττα πρέπει να αναγνωριστεί.