«Ναι, θυμάμαι τον γιο σου. Δολοφονήθηκε επιτόπου»

^«Ψάχνω εδώ και χρόνια τα πτώματα των γιων μου. Μήπως ξέρετε πού βρίσκονται;» ρώτησε η Χαμπίμπα Χάτζιτς τον κατηγορούμενο πρώην αξιωματικό Ντράγκο Νικόλιτς, κατά τη μαρτυρία της στις 3 Νοεμβρίου 2003. Η απάντησή του ήταν άμεση και απολύτως συγκεκριμένη. «Θυμάμαι έναν από τους γιους σου, ο οποίος φορούσε ζακέτα και τζιν παντελόνι. Και οι δύο δολοφονήθηκαν επιτόπου μαζί με 40 άτομα περίπου στο Ντεμπέλο Μπρντο. Ενδεχομένως να αναγνωρίσετε το πτώμα του ενός από τα ρούχα». «Τα πτώματα των δύο ανδρών εντοπίστηκαν λίγο αργότερα» λέει στα «ΝΕΑ» ο γενικός εισαγγελέας του Διεθνούς Δικαστηρίου Σερτζ Μπράμερντς με αφορμή τη συμπλήρωση 20 χρόνων από τη σφαγή της Σρεμπρένιτσα.

Μέχρι σήμερα το Διεθνές Ποινικό Δικαστήριο για την Πρώην Γιουγκοσλαβία (ICTY) έχει απαγγείλει κατηγορίες σε 161 άτομα για τα εγκλήματα που εκτελέστηκαν τόσο στη Σρεμπρένιτσα όσο και σε άλλες πόλεις της πρώην Γιουγκοσλαβίας. Μάλιστα, επτά υποθέσεις βρίσκονται ακόμη σε εξέλιξη, με τις δύο να αφορούν τους σημαντικότερους κατηγορουμένους για τη γενοκτονία στη Σρεμπρένιτσα. Πρόκειται για τη δίκη του σερβοβόσνιου στρατηγού Ράτκο Μλάντιτς, η οποία δεν έχει ολοκληρωθεί ακόμη και η απόφαση αναμένεται στις αρχές του 2016, και για την υπόθεση του σερβοβόσνιου πολιτικού ηγέτη Ράντοβαν Κάρατζιτς, για την οποία αναμένεται έκδοση απόφασης προς το τέλος του έτους. Και οι δύο κατηγορούνται για γενοκτονία και εγκλήματα πολέμου.

Η γενοκτονία. «Η Σρεμπρένιτσα ήταν η πιο εμβληματική υπόθεση του γιουγκοσλαβικού εμφυλίου και το χειρότερο ομαδικό έγκλημα στην Ευρώπη μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο» δηλώνει ο γενικός εισαγγελέας για τις εκτελέσεις 7.000 ανδρών και εφήβων βόσνιων μουσουλμάνων και τη βίαιη μετακίνηση 10.000 γυναικών και παιδιών κατά την επίθεση του σερβοβοσνιακού στρατού στην κωμόπολη της Νότιας Βοσνίας στις 11 Ιουλίου του 1995. Από το 1993 ο Οργανισμός των Ηνωμένων Εθνών (ΟΗΕ) είχε χαρακτηρίσει τη Σρεμπρένιτσα και τη γειτονική Ζέμπα θυλάκους ασφαλείας, με αποτέλεσμα τη μεταφορά στην περιοχή χιλιάδων προσφύγων. «Ο οργανωμένος και καλά σχεδιασμένος χαρακτήρας των εκτελέσεων των ανδρών και η διά βίας μετακίνηση των γυναικών και των παιδιών απέδειξαν ότι επρόκειτο για γενοκτονία, αφού αφορούσε την κάθαρση μιας κοινότητας» επεξηγεί ο Μπράμερντς.

Σύμφωνα με ειδικούς του Διεθνούς Δικαστηρίου, η δίκη του σερβοβόσνιου στρατηγού Ράντοσλαβ Κρίστιτς ήταν η πρώτη στην οποία διαπιστώθηκε ότι οι στρατιωτικές επιχειρήσεις των Σέρβων στη Σρεμπρένιτσα συνιστούν γενοκτονία. Η ετυμηγορία επιβεβαιώθηκε κατηγορηματικά στις δίκες των πρώην ανώτατων στρατιωτικών διοικητών των Σέρβων της Βοσνίας Βούγιαντιν Πόποβιτς και Ζντράβκο Τόλιμιρ, οπότε επιβεβαιώθηκε και η ύπαρξη των δύο εγκληματικών επιχειρήσεων. Οι τελευταίοι ήταν δύο από τους είκοσι συνολικά που έχουν οδηγηθεί ενώπιον του Διεθνούς Δικαστηρίου για την ανάμειξή τους στη σφαγή της Σρεμπρένιτσα. Τρεις κρίθηκαν ένοχοι για πράξη γενοκτονίας και καταδικάστηκαν σε ισόβια, δύο κρίθηκαν συνεργοί στην πράξη γενοκτονίας, ενώ δεκατρείς καταδικάστηκαν για εγκλήματα κατά της ανθρωπότηας και δέκα για παραβίαση του εθιμικού δικαίου του πολέμου. Μόνο μία δίκη δεν ολοκληρώθηκε, αυτή κατά του πρώην προέδρου της Σερβίας Σλόμποταν Μιλόσεβιτς εξαιτίας του θανάτου του, ενώ υπήρξε μία μόνο αθώωση λόγω μη επαρκών αποδεικτικών στοιχείων.

Σε άλλες πόλεις. «Πριν από μερικές εβδομάδες άνοιξε εκ νέου η διαδικασία ποινικής δίωξης στην υπόθεση Μλάντιτς μετά την αποκάλυψη ενός ομαδικού τάφου στην Τομάτιτσα, όπου βρέθηκαν 275 πτώματα» λέει ο Μπράμεντς. «Αν και δεν εγείρονται νέες κατηγορίες κατά του Μλάντιτς, θεωρήσαμε σημαντικό να εισαγάγουμε την υπόθεση καθώς τίθενται ερωτήματα γύρω από το αν διεπράχθησαν μελετημένες γενοκτονίες και όχι απλά σποραδικές εκτελέσεις και σε άλλες πόλεις εκτός από τη Σρεμπρένιτσα». Η εισαγωγή της υπόθεσης του ομαδικού αυτού τάφου δείχνει ακόμη ότι τα γεγονότα στη Σρεμπρένιτσα και τη Βοσνία παραμένουν ζωντανό τμήμα της καθημερινότητας των θυμάτων παρά το πέρασμα 20 χρόνων, ενώ παράλληλα αναδεικνύει τις καταστροφικές συνέπειες που είχε για τους επιζώντες η καθυστέρηση κατά έναν χρόνο της έναρξης των ερευνών.

Δύσκολη η συμφιλίωση
Διαφορετικά βιβλία Ιστορίας για τις δύο κοινότητες

Κατά τον γενικό εισαγγελέα του ICTY, ο οποίος επισκέπτεται συχνά περιοχές της πρώην Γιουγκοσλαβίας και συναντάται μεταξύ άλλων με θύματα του εμφυλίου, τα γεγονότα της εποχής εκείνης παραμένουν ένα πολιτικά ευαίσθητο ζήτημα. «Είναι συγκλονιστικό το ότι υπάρχουν ακόμη πολιτικοί στη Βοσνία και Ερζεγοβίνη οι οποίοι αρνούνται την ύπαρξη γενοκτονίας, παρά τις καταδίκες, την ύπαρξη μαγνητοσκοπημένων εκτελέσεων, τις εξομολογήσεις 1.000 μαρτύρων» δηλώνει κατηγορηματικά. «Κάθε φορά που υπάρχει μια απόφαση στη Χάγη οι εντάσεις στην περιοχή αυξάνουν. Η απόδοση δικαιοσύνης είναι συνθήκη για τη συμφιλίωση, αλλά μπορεί μόνο να αποτελέσει το σημείο εκκίνησης. Χρειάζεται ισχυρή θέληση για απόδοση ευθυνών σε τοπικό επίπεδο». Αλλωστε, όπως εξηγεί, η ύπαρξη διαφορετικών βιβλίων Ιστορίας στα σχολεία των δύο κοινοτήτων δείχνει πόσο δύσκολος είναι ο δρόμος προς τη συμφιλίωση.