[Νύγδην] Υπάρχει γυναικεία και ανδρική λογοτεχνία;

Στις «Συνομιλίες με τον Γκαίτε», ο Εκερμαν περιγράφει μια συζήτηση όπου κάποια στιγμή ο Γκαίτε, απευθυνόμενος στη σύζυγό του και σχολιάζοντας μια γνώμη της για ένα μυθιστόρημα του Ουόλτερ Σκοτ, επικρίνει τις γυναίκες επειδή διαβάζουν ένα βιβλίο για να βρουν έναν ήρωα ή μια ηρωίδα που μπορούν να συμπαθήσουν, ενώ το ζητούμενο, λέει, δεν είναι να αρέσει ο ένας ή ο άλλος χαρακτήρας, αλλά το βιβλίο.

Το ζήτημα, επομένως, έρχεται από παλιά. Οι γυναίκες, στην πλειονότητά τους, διαβάζουν λογοτεχνία αναζητώντας την ταύτιση με έναν χαρακτήρα και αξιολογούν το βιβλίο με αυτό κυρίως το κριτήριο. Η διαφορά από την εποχή του Γκαίτε είναι ότι επικρίσεις σαν τη δική του έχουν γίνει άσκοπες. Γιατί, πολύ απλά, η λογοτεχνία σήμερα στηρίζεται κατά ενενήντα τοις εκατό από το γυναικείο κοινό. Οι γυναίκες δεν ορίζουν μόνο την τύχη ενός λογοτεχνικού βιβλίου στην αγορά αλλά, σε ολοένα μεγαλύτερο βαθμό, και τον τρόπο πρόσληψης της λογοτεχνίας. Η διάκριση του Γκαίτε ανάμεσα στον αρεστό ήρωα και το αρεστό βιβλίο δεν έχει πια νόημα: ένα βιβλίο αρέσει επειδή αρέσουν κάποιοι χαρακτήρες του.

Είναι κακό αυτό; Μάλλον ούτε αυτό το ερώτημα έχει νόημα. Ανέκαθεν οι άνθρωποι διάβαζαν λογοτεχνία για πολλούς λόγους και με πολλούς τρόπους. Το γιατί αρέσει ή δεν αρέσει ένα βιβλίο είναι ζήτημα προσωπικότητας, κουλτούρας και εποχής. Οποιοι κανόνες αξιολόγησης και αν θεσπιστούν, δεν θα έχουν καμία σημασία για τον αναγνώστη ή την αναγνώστρια αν δεν βρίσκουν απήχηση στην ψυχή τους. Γι’ αυτό, παρεμπιπτόντως, δεν μου άρεσε ποτέ να με επαινούν ως κριτικό επειδή είχα τάχα «αντικειμενικά» κριτήρια. Εγώ εξηγούσα και υπερασπιζόμουν μόνο τα προσωπικά μου κριτήρια.

Τα παραπάνω δεν σημαίνουν ότι δεν υπάρχει καλή και κακή λογοτεχνία. Ο τρόπος όμως που ένα λογοτεχνικό έργο αντηχεί στις ανήσυχες ψυχές μπορεί να επηρεάσει τα αισθητικά πρότυπα. Οι γυναίκες ενδιαφέρονται περισσότερο για συναισθήματα, διαπροσωπικές σχέσεις, ψυχολογικές ενδοσκοπήσεις. Κατανοούν κάτι καλύτερα με την ενσυναίσθηση και τη συσχέτιση με δικές τους εμπειρίες. Αυτό, πρέπει να αναγνωρίσουμε, μπορεί να είναι μια σημαντική δύναμη αντίστασης στις απρόσωπες, ψυχρές και συχνά απάνθρωπες λειτουργίες του σύγχρονου κόσμου. Για τη λογοτεχνία σημαίνει ένα καινούργιο πλαίσιο πρόσληψης και της ανοίγει καινούργιες δυνατότητες.

Είναι βέβαια αναμφισβήτητο ότι η βιομηχανία του ροζ μυθιστορήματος έχει αναδείξει τις πιο χονδροειδείς, γλυκερές και συντηρητικές εκδοχές αυτής της γυναικείας ιδιαιτερότητας, παρασύροντας τη λογοτεχνική παραγωγή σε ένα καθοδικό σπιράλ ποιότητας. Από την άλλη, όμως, οι λεπτότερες και πιο δυναμικές εκφάνσεις της έχουν ωφελήσει την απαιτητική λογοτεχνία και τους ίδιους τους συγγραφείς. Μου έχει συμβεί επανειλημμένα να κάνουν αναγνώστριες μυθιστορημάτων μου αναπάντεχες ψυχολογικές παρατηρήσεις για τον έναν ή τον άλλον χαρακτήρα, που με υποχρέωσαν να τους δω σε εντελώς καινούργιο φως. Για να φέρω ένα άλλο παράδειγμα, που το έχω καθημερινά προ οφθαλμών: αναρίθμητες φορές η γυναίκα μου διάβασε ένα μυθιστόρημα παρακινημένη από τη γνωριμία της με μια πόλη, από την εντύπωσή της για έναν άνθρωπο, από ένα κοινωνικό πρόβλημα με το οποίο ήρθε σε άμεση επαφή, από κάτι που είδε σε ένα μουσείο. Εγώ, ο άνδρας, δεν λειτουργώ έτσι!