Ενας «μάστορας» της πολιτικής επιβίωσης

Ηταν ο πολιτικός που άσκησε όσο κανένας άλλος την τέχνη της πολιτικής επιβίωσης. Και αυτό το χάρισμα εξηγεί γιατί ο Σουλεϊμάν Ντεμιρέλ, που άφησε την τελευταία του πνοή χθες σε ηλικία 90 ετών, επιβίωσε δύο στρατιωτικών πραξικοπημάτων για να γίνει επτά φορές πρωθυπουργός της Τουρκίας αλλά και πρόεδρος. Σε μια καριέρα που διήρκεσε σχεδόν μισό αιώνα, ο Ντεμιρέλ άλλαξε πολλά προσωπεία και συμμάχους. Αλλες φορές έμοιαζε με έναν προοδευτικό πολιτικό ευρωπαϊκού στυλ και άλλες συμπεριφερόταν ως απηνής διώκτης της διαφορετικότητας. Αλλες φορές συμμάχησε με τους Σοσιαλδημοκράτες και άλλες με τους ισλαμιστές ή με την Ακρα Δεξιά. Παρότι ανατράπηκε δύο φορές από τον στρατό, δεν αμφισβήτησε ποτέ το δικαίωμα των στρατηγών να διαδραματίζουν πρωτεύοντα ρόλο στο πολιτικό σκηνικό. Αυτή η ικανότητα ελιγμών βασιζόταν σε έναν πραγματισμό και στην επιθυμία του να παραμείνει στην εξουσία.

Ευπροσήγορος και καλός ρήτορας ο Ντεμιρέλ είχε και ένα άλλο προσόν: ήξερε την Τουρκία σαν την τσέπη του. Λεγόταν μάλιστα ότι γνώριζε το όνομα του δημάρχου ακόμη και του πιο απομακρυσμένου χωριού. Είχε γεννηθεί τον Νοέμβριο του 1924 σε ένα τέτοιο χωριό, το Ισλάμκιοϊ. Οπως πολλοί πολιτικοί της γενιάς του, σπούδασε στο πολυτεχνείο. Ως μηχανικός επέβλεψε πολλά υδροηλεκτρικά έργα για να γίνει στα 31 του χρόνια γενικός διευθυντής του σχετικού δημόσιου οργανισμού. Πολύ σύντομα θα γινόταν γνωστός ως ο «βασιλιάς των φραγμάτων», ενώ το 1954 θα γινόταν ο πρώτος Τούρκος που θα λάμβανε υποτροφία από το Ιδρυμα Αϊζενχάουερ. Χάρη σε αυτή την υποτροφία, πέρασε τους επόμενους μήνες της ζωής του στις ΗΠΑ παρακολουθώντας σεμινάρια και κάνοντας επισκέψεις σε διάφορες πόλεις της αμερικανικής επικράτειας.

Το στρατιωτικό πραξικόπημα του 1960 τον βρίσκει στην Τουρκία. Οι στρατηγοί βλέπουν στο πρόσωπό του τον πολιτικό που θα μπορούσε να αναλάβει την εξουσία υπό την καθοδήγησή τους. Το 1965 ο Ντεμιρέλ είναι μόνο 40 χρονών και γίνεται ο νεότερος πρωθυπουργός στην ιστορία της χώρας. Εχοντας πιθανότατα στο μυαλό του τη μοίρα του Αντνάν Μεντερές, του πρωθυπουργού που ανατράπηκε από τον στρατό και οδηγήθηκε στην κρεμάλα, επέλεξε να συνεργαστεί στενά με τους στρατηγούς. Εξι χρόνια αργότερα, οι πάτρωνες του Ντεμιρέλ του ζήτησαν να σχηματίσει μια κυβέρνηση προκειμένου να αντιμετωπίσει την «τρέχουσα κατάσταση αναρχίας». Εκείνος παραιτήθηκε λίγες ώρες αργότερα και ο στρατός ανέλαβε την εξουσία ακόμη μία φορά.

Μετά την αποκατάσταση της πολιτικής εξουσίας στα τέλη της δεκαετίας, ο Ντεμιρέλ ηγήθηκε τριών κυβερνήσεων. Οι θητείες του εκείνες συνέπεσαν με μια από τις χειρότερες οικονομικές κρίσεις που είχαν χτυπήσει την Τουρκία. Βυθισμένη στα χρέη και με τις διεθνείς τιμές του πετρελαίου να έχουν εκτοξευθεί στα ύψη, η χώρα είδε τον πληθωρισμό να φτάνει σε τριψήφιο αριθμό, την ανεργία να αυξάνεται αλματωδώς και τη βιομηχανική της παραγωγή να καταβαραθρώνεται. Οπως σημειώνουν οι «Νιου Γιορκ Τάιμς», χρειάστηκαν περίπου δέκα χρόνια για να προχωρήσει η Τουρκία στις απαραίτητες διαρθρωτικές μεταρρυθμίσεις και να ανακάμψει η οικονομία. Στο μεταξύ, σημειώθηκε ακόμη ένα στρατιωτικό πραξικόπημα. Αυτή τη φορά, ο Ντεμιρέλ και άλλα στελέχη του κόμματός του υποχρεώθηκαν να απόσχουν από την πολιτική. Ο Σουλεϊμάν Ντεμιρέλ όμως αποδείχθηκε πολιτικά ατσάλινος. Το 1987 ο περιορισμός ήρθη και το 1991 έγινε και πάλι πρωθυπουργός. Και δύο χρόνια μετά, όταν ο πρόεδρος Τουργκούτ Οζάλ πέθανε αιφνιδίως, μεταπήδησε στον προεδρικό θώκο. Η απόπειρά του να αλλάξει το Σύνταγμα προκειμένου να επανεκλεγεί έπεσε στο κενό.

Οι Κούρδοι και η Δύση
Αν και ο Ντεμιρέλ επέμενε ότι όλοι οι πολίτες έχουν ίσα δικαιώματα, υποστήριζε παράλληλα ότι η αναγνώριση της εθνικής ταυτότητας των Κούρδων θα αποσταθεροποιούσε τη χώρα. Οταν μάλιστα το γερμανικό Κοινοβούλιο το 1992 διέκοψε τον στρατιωτικό εξοπλισμό της Τουρκίας εξαιτίας της άγριας καταστολής του κινήματος ανεξαρτησίας των Κούρδων, ο Ντεμιρέλ δήλωσε ότι «από σήμερα η γνώμη της Δύσης δεν μας ενδιαφέρει πια»