[Νύγδην] Φωτογραφίες παλιές και αίμα στη Μικρασία

Ανθοφορεί το διήγημα στην Ελλάδα. Οχι σπάνια φθάνουν στα χέρια μου πολύ καλές συλλογές διηγημάτων από συγγραφείς της επαρχίας χωρίς «κυρωμένο» όνομα και πρόσβαση σε αθηναϊκούς εκδοτικούς οίκους. Τελευταία περίπτωση το «Φωτογραφίες παλιές» του Αγρινιώτη Ντίνου Μελάχρι, εκπαιδευτικού και μπουζουξή (μάλιστα!) σε κομπανία με πολλές συμμετοχές σε διεθνή μουσικά φεστιβάλ. Το βιβλίο, μια πολύ καλαίσθητη έκδοση, βγήκε από την άγνωστή μου Ακτή της Λευκωσίας. Το Αγρίνιο απευθύνεται στην Κύπρο για εκδοτικό διαβατήριο…                                                                        

Με ιδιόμορφο ύφος, εύκρατο μείγμα λογιότητας και λαϊκού λόγου (ο καθηγητής και ο ρεμπέτης στο ίδιο πρόσωπο), ο Μελάχρις διηγείται ιστορίες που καλύπτουν μεγάλη γκάμα θεμάτων και διαδραματίζονται σε διάφορους τόπους, από την ιδιαίτερη πατρίδα του ώς τη Γερμανία ή τη Γαλλία. Το κυρίαρχο πνεύμα είναι αυτό της κριτικής ειρωνείας και του αυτοσαρκασμού, αλλά στο κλίμα μιας γενικά θετικής και εύθυμης διάθεσης. Διαβάζουμε ιστορίες για κωμικούς δήθεν λογίους της επαρχίας, για το πάθημα ενός δονζουανικού νεαρού ανθυπομοίραρχου που αποπλάνησε εν αγνοία του την ανιψιά του δικτάτορα Μεταξά, για ένα ερωτικό πάθος που σβήνει απότομα όταν εκείνος, ερωτύλος διανοούμενος, ανακαλύπτει ότι η ποθητή του είναι… ανορθόγραφη ή για έναν δυσλεξικό φιλόλογο που παίρνει μαθήματα δημιουργικής γραφής από έναν εκκεντρικό γηραιό στιχουργό! Αλλά επίσης διαβάζουμε συγκινητικές ιστορίες μεταναστών, απαλλαγμένες από εξωραϊσμούς και διδακτισμό («Φωτογραφίες παλιές», «Μαρία») ή ιστορίες ανθρώπων που κρύβουν ένα βαθύ ψυχικό τραύμα, όπως στο εξαιρετικό διήγημα «Η Πατρίς ευγνωμονούσα», για έναν πρώην αλεξιπτωτιστή που έτρεμε τα αεροπλάνα. Ο Μελάχρις έχει μπρίο, ωραία γλώσσα, ωραία θέματα, αίσθηση για το παράδοξο, μόνο χάνει καμιά φορά τον προσανατολισμό του στην αφήγηση.

Γκιακ στα αλβανικά σημαίνει αίμα. Και το αίμα ρέει άφθονο στην ομώνυμη συλλογή διηγημάτων του νεαρού Δημοσθένη Παπαμάρκου (άλλη μια κομψή έκδοση από μικρό εκδοτικό οίκο, τους Αντίποδες). Κοινό γνώρισμά τους ότι πρωταγωνιστούν χωρικοί της Λοκρίδας (τόπου καταγωγής του συγγραφέα) που πολέμησαν στη Μικρασία. Εμφανίζονται να μιλούν σε πρώτο πρόσωπο, στο ιδίωμα της περιοχής τους, διάσπαρτο με αρβανίτικες λέξεις και φράσεις. Και αφηγούνται ιστορίες γεμάτες φοβερές πράξεις βίας, με τους ίδιους ως δράστες ή αυτόπτες μάρτυρες, στα μέρη τους ή στο μικρασιατικό μέτωπο και τα μετόπισθεν. Φόνοι τιμής, σφαγές αμάχων, βιασμοί, σαδιστικές εκτελέσεις.

Το θέμα του αλβανικού/αρβανίτικου Κανούν, της βεντέτας στα καθ’ ημάς, που παίζει ρόλο στο βιβλίο, έχει αναπτυχθεί με πιο ουσιαστικό και σύγχρονο τρόπο από άλλους συγγραφείς. Οσο για τις θηριωδίες του ελληνικού στρατεύματος στη Μικρασία έχει προηγηθεί ο Θανάσης Βαλτινός, τη μέθοδο του οποίου ακολουθεί ο Παπαμάρκος. Τίποτα το καινούργιο, δηλαδή. Η ιδιαιτερότητα του Παπαμάρκου, εμφανής και στο προηγούμενο βιβλίο του, είναι μια εμμονή με τη βία και τον θάνατο, εμμονή χωρίς άλλον σκοπό από τον εαυτό της. Οι χαρακτήρες του μοιάζουν αιμοδιψείς από κούνια, κάτι που κάνει τη λογοτεχνία του προγραμματική. Από αυτή τη λογική ξεφεύγει μόνο το ατμοσφαιρικό διήγημα «Ταραραρούρα», όπου κάποιος αφηγείται μια συνάντησή του με βρικόλακα, για να καταλήξει στην έμμεση, αλλά πολύ δηλωτική για την αιτία της αμφισβήτηση αυτής της εμπειρίας του.