[Νύγδην] Οταν στοχάζεται ένας αληθινός homo universalis

Το ταξίδι του Γκαίτε στην Ιταλία το 1786-87 ήταν γι’ αυτόν μια αποκάλυψη που σημάδεψε την πνευματική πορεία του. Η άμεση γνωριμία με τα δημιουργήματα της αρχαίας ρωμαϊκής και (κυρίως) ελληνικής τέχνης, με τον πολιτισμό της Αναγέννησης, αλλά και με την ανεπιτήδευτη βιοχάρεια των απλών ανθρώπων του Νότου διεύρυνε αφάνταστα τους ορίζοντές του, βοηθώντας τον να υπερβεί τα όρια της εποχής και του τόπου του ώστε να γίνει ο οικουμενικός ποιητής που όλος ο κόσμος γνωρίζει.

Μια πλούσια επιλογή από τις ημερολογιακές εγγραφές του για εκείνο το ταξίδι κυκλοφόρησε πρόσφατα σε ωραία έκδοση (Γκαίτε, «Το ταξίδι στην Ιταλία», εκδόσεις Ολκός). Εκείνο που ίσως προκαλεί το μεγαλύτερο ενδιαφέρον στον σημερινό αναγνώστη είναι τα συναισθήματα και οι κρίσεις ενός προτεστάντη διανοουμένου από τον ευρωπαϊκό Βορρά για τη φυσικότητα της ζωής στον μεσογειακό κόσμο. Ο Γκαίτε παρατηρεί τις καθημερινές εκδηλώσεις της πότε με θαυμασμό, πότε με συμπάθεια ή θυμηδία, μερικές φορές αποδοκιμαστικά, ποτέ όμως με αλαζονεία.

Πρόσφατα επίσης κυκλοφόρησε η πρώτη πλήρης (και πολύ φροντισμένη) ελληνική  έκδοση αυτού που ο Νίτσε θεωρούσε το καλύτερο γερμανικό βιβλίο: οι περίφημες συνομιλίες του Γκαίτε με τον Εκερμαν (Johann Peter Eckermann, «Συνομιλίες με τον Γκαίτε», 2 τόμοι, εκδόσεις Printa). Το τελευταίο διάστημα της ζωής του, από το 1823 ώς το 1832, ο Γκαίτε είχε εμπιστευτεί την επιμέλεια των απάντων του στον αυτοδίδακτο Εκερμαν, θαυμαστή του και επίδοξο ποιητή, με τον οποίο είχε τακτική επαφή στη Βαϊμάρη. Μετά τον θάνατο του Γκαίτε ο Εκερμαν δημοσίευσε σε τρεις τόμους το περιεχόμενο των συζητήσεών τους. Σίγουρα δεν πρόκειται για πιστή καταγραφή, αλλά μάλλον για ανάπτυξη σημειώσεων που κρατούσε ο Εκερμαν. Αυτό δεν μειώνει καθόλου την αξία του έργου, απεναντίας του δίνει μια λογοτεχνικότητα που τιμά την προσωπικότητα του Γκαίτε, καθώς ο Εκερμαν δεν ήταν παπαγάλος αλλά ένας ευαίσθητος ακροατής και άξιος συνομιλητής του ινδάλματός του.

Μπορεί οι «Συνομιλίες» να μην είναι το καλύτερο γερμανικό βιβλίο, έχουν όμως τρομερό ενδιαφέρον. Στοχάζεται εκεί όχι απλώς μια μεγάλη ποιητική διάνοια, αλλά ένας αληθινός homo universalis (δεν υπήρχε τομέας του επιστητού ή ανθρώπινη δραστηριότητα που να μην ενδιαφέρει τον Γκαίτε), εφοδιασμένος επιπρόσθετα με την πρακτική σοφία μιας μακράς και πλούσιας σε εμπειρίες ζωής. Είτε μιλάει για τη λογοτεχνία, το θέατρο, τη ζωγραφική είτε για τις επιστήμες, την πολεοδομία, τη διεθνή πολιτική ή τον χαρακτήρα των ανθρώπων, οι παρατηρήσεις του, εκφρασμένες με μεγάλη νηφαλιότητα, έχουν διαύγεια και βάθος, έστω και αν δεν μας βρίσκουν πάντα σε όλα σύμφωνους.

Η μεγάλη πλάνη του ήταν πάντως η περί χρωμάτων θεωρία του, για την οποία γίνεται συχνά λόγος στις «Συνομιλίες». Ο Γκαίτε πίστευε ακράδαντα ότι ανασκεύασε τον Νεύτωνα αποδεικνύοντας ότι τα χρώματα είναι μείγματα φωτεινότητας και σκοτεινότητας. Ηθελε έτσι να διατηρήσει την αλήθεια των αισθήσεων, την ομοιογένεια του φωτός και γενικότερα την ομοιογένεια του κόσμου. Να όμως που για άλλη μια φορά η επιστήμη κατέστρεψε μια ωραία θεωρία με ένα «άσχημο» γεγονός.