Το κόστος της τουρκικής άρνησης

«Η φωτιά πονάει όπου ξεσπάει» είπε πέρσι ο τότε πρωθυπουργός της Τουρκίας Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν, τις παραμονές μιας επετείου που εκείνος και η κυβέρνησή του προτιμούν να λησμονηθεί. Χρησιμοποίησε αυτή τη ρήση αναφερόμενος εμμέσως στις μαζικές απελάσεις και σφαγές εκατοντάδων χιλιάδων Αρμενίων, Ελλήνων και Ασσυρίων στην Οθωμανική Αυτοκρατορία το 1915.

Στην Τουρκία η συζήτηση για τη γενοκτονία, όπως την χαρακτηρίζουν πολλοί ακαδημαϊκοί, εξακολουθεί να προκαλεί βαθιά ανησυχία στον Ερντογάν που πλέον είναι πρόεδρος της χώρας. Η πολιτική της κυβέρνησής του συνίσταται στην πλήρη άρνησή της. Σύμφωνα με την επίσημη άποψη, η διατήρηση της εθνικής ασφάλειας και της εμπιστοσύνης του τουρκικού λαού στη διάρκεια του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου απαιτούσαν σκληρά μέτρα, μεταξύ των οποίων εθνικές εκκαθαρίσεις, βίαιη αφομοίωση και βάναυσα αντίποινα εναντίον των εξεγερμένων Αρμενίων.

Ο Ερντογάν έχει εκφράσει τα συλλυπητήριά του στους απογόνους των θυμάτων της σφαγής, μετατρέποντας έτσι το κρατικό αφήγημα από καταδίκη των προδοτών εξεγερθέντων σε οδύνη για τα θύματα του πολέμου, τόσο χριστιανούς όσο και μουσουλμάνους. «Τα περιστατικά του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου αποτελούν τον κοινό μας πόνο», είπε πέρσι χωρίς να διαχωρίζει ανάμεσα στους νεκρούς των μαχών και σε όσους δολοφονήθηκαν από την οθωμανική κυβέρνηση.

Η μικρή αλλά σημαντική αλλαγή στη στάση του Ερντογάν υπολείπεται σημαντικά της στάσης των προοδευτικών δυνάμεων στην Τουρκία που μιλούν ανοιχτά για τις μαζικές δολοφονίες στο τέλος της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Πολλοί από τα εκατομμύρια των κούρδων πολιτών της Τουρκίας που είναι απόγονοι δραστών της αντιαρμενικής βίας έχουν ζητήσει συγγνώμη για τη γενοκτονία στην οποία συμμετείχαν οι πρόγονοί τους. Οι Κούρδοι, θύματα και εκείνοι της τουρκικής κρατικής βίας τον περασμένο αιώνα, λένε τώρα στους Αρμενίους: «Είχαν εσάς για πρωινό και θα έχουν εμάς για δείπνο».

Οταν ο Πάπας Φραγκίσκος υπενθύμισε στον κόσμο ότι πλησιάζει η 100ή επέτειος της μεγαλύτερης θηριωδίας του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου και το Ευρωκοινοβούλιο καταδίκασε τις συνεχιζόμενες προσπάθειες της Τουρκίας να συγκαλύψει και να διαστρεβλώσει τα γεγονότα, ο Ερντογάν απάντησε ισχυριζόμενος ότι οι Τούρκοι έχουν βιώσει «πολύ μεγαλύτερα βάσανα από εκείνα που υπέστησαν οι Αρμένιοι» ενώ ο πρωθυπουργός του Αχμέτ Νταβούτογλου κατηγόρησε τους ευρωπαίους νομοθέτες για αντιτουρκικό ρατσισμό.

Τέτοια επίμονη άρνηση για αποδοχή των πιο σκοτεινών κεφαλαίων της Ιστορίας δεν αποτελεί αποκλειστικότητα της Τουρκίας. Ο ιάπωνας πρωθυπουργός Σίνζο Αμπε έχει αρνηθεί να αποδεχθεί και να ζητήσει συγγνώμη για τα όσα διέπραξε η αυτοκρατορική Ιαπωνία στη διάρκεια της προσάρτησης της Κορέας ή στην Κίνα στη δεκαετία του 1930 και στη διάρκεια του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου. Οι Ρώσοι επανειλημμένα προσπαθούν να αναφερθούν στα εγκλήματα του Στάλιν χωρίς να ολοκληρώνουν την προσπάθεια. Οι Πολωνοί και οι Ουκρανοί αναφέρονται σπανίως στις ωμότητες των αντισημιτικών πογκρόμ πριν και στη διάρκεια του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου.

Υπάρχουν παραδείγματα άμεσης αναγνώρισης και δημόσιας παραδοχής. Μετά το Ολοκαύτωμα και ύστερα από πολλές συζητήσεις η δημοκρατική Γερμανία παραδέχθηκε τα όσα είχαν κάνει οι Ναζί. Οι ναζιστικές θηριωδίες διδάσκονται σήμερα στα σχολεία χωρίς να συγκρίνονται με τα όσα έκαναν οι εχθροί της Γερμανίας.

Οι ιστορικές αλήθειες είναι περίπλοκες και δύσκολο να συγκαλυφθούν. Η μνήμη επιμένει – σε χαμένα μνημεία, σε κατεστραμμένα τοπία και στις ιστορίες που αφηγούνται οι επιζήσαντες. Και η πραγματικότητα, τελικά, επιστρέφει για να εκδικηθεί. Οι πληγές που δεν γιατρεύονται έχουν συχνά βαριές συνέπειες, που μπορεί να περιλαμβάνουν βίαια αντίποινα όπως οι αρμενικές τρομοκρατικές επιθέσεις εναντίον τουρκικών στόχων στις δεκαετίες του ’70 και του ’80 ή ο φόνος όσων τόλμησαν να υψώσουν τη φωνή τους – όπως ο ηρωικός τουρκοαρμένιος δημοσιογράφος Χραντ Νινκ που δολοφονήθηκε από νεαρό τούρκο εθνικιστή το 2007.

Η ρεάλπολιτικ συχνά επικρατεί της ιστορικής αλήθειας και της ηθικής. Η αμερικανική κυβέρνηση δεν χρησιμοποιεί τον όρο γενοκτονία, παρότι ο Μπαράκ Ομπάμα τον είχε αναγνωρίσει προεκλογικά. Χρησιμοποιεί τις αρμενικές λέξεις «μεντς γέγκερν» που σημαίνουν «μεγάλο έγκλημα». Πρόκειται για μια στρατηγική επιλογή προκειμένου να κατευνασθεί ένας χρήσιμος εταίρος. Η γλώσσα χρησιμοποιείται για να καλύψει αυτό που είναι άβολο να διατυπωθεί δημοσίως.

Ο Ρόναλντ Γκρίγκορ Σάνι είναι διευθυντής του Ινστιτούτου Ιστορικών Σπουδών Αϊζενμπεργκ. Διδάσκει Ιστορία και Πολιτικές Επιστήμες στα Πανεπιστήμια του Μίσιγκαν και του Σικάγου και ειδικεύεται στο ζήτημα της Αρμενικής Γενοκτονίας

Σύμβολο προοδευτικών δυνάμεων
Το αρμενικό ζήτημα έχει γίνει τα τελευταία χρόνια το σύμβολο των προοδευτικών δυνάμεων στην Τουρκία, όπου εντείνεται ο αυταρχισμός. Η άρνηση της Γενοκτονίας επιτρέπει στο βαθύ κράτος να συνεχίζει τη βία εναντίον των διαφωνούντων