Φίλιππος Κουτσάφτης: «Κι εγώ ανυπόδητος κατέβηκα από τα βουνά»

Εικόνες από μια Ελλάδα που μας διαφεύγει συνεχώς, από ένα συναισθηματικό αρχείο που ποτέ δεν μπορέσαμε να οργανώσουμε, μεταφέρει ο Φίλιππος Κουτσαφτής στο «Αρκαδία χαίρε» που κέρδισε την αποδοχή από τους διεθνείς κριτικούς στη Θεσσαλονίκη. Πρόκειται για μια περιήγηση στα χωριά της Τεγέας, αλλά ταυτόχρονα και για μια προσπάθεια αναζήτησης ταυτότητας ενός τόπου αλλά και ενός λαού, από τον σκηνοθέτη που πριν από 14 χρόνια, με το φιλμ «Αγέλαστος πέτρα», έθεσε δυναμικά το ζήτημα. Μιλήσαμε με τον δημιουργό λίγες ώρες μετά τη βράβευσή του στο 17ο Φεστιβάλ Ντοκιμαντέρ.

Βλέπω τις ταινίες του Δαμιανού, του Τσιώλη ή του Τορνέ και αναρωτιέμαι αν αυτή η Ελλάδα υπάρχει – ή αν υπήρξε ποτέ. Οι ταινίες σας μοιάζουν να απαντούν καταφατικά.

Δεν ξέρω τι να σας πω. Η τέχνη είναι μια μεταγραφή. Αυτό το βλέπουμε καταρχήν στη μουσική, όπου όλα μας τα συναισθήματα μεταγράφονται σε μια γλώσσα η οποία δεν είναι αφηγηματική, με την έννοια του λόγου. Θυμάμαι μια σκηνή στο «Μέχρι το πλοίο» του Δαμιανού, όπου ένας άνδρας κατεβαίνει από το βουνό, παρασέρνοντας τις πέτρες στο πέρασμά του. Και μου έρχεται στον νου η δική μου περιπέτεια: κι εγώ ανυπόδητος κατέβηκα από τα βουνά τα παλιά χρόνια. Αρχικά πήγα στον Βόλο και στη συνέχεια στην Αθήνα. Τότε, ακόμη και τα τραγούδια της εποχής μας μιλούσαν για το όνειρο που μας περίμενε μακριά από την επαρχία. Κι εμείς το ακολουθήσαμε, αφήνοντας πίσω έναν τεράστιο κόσμο που νομίζαμε πως δεν είχε μεγάλη αξία – αξία είχαν όλα αυτά τα καινούργια πράγματα που άνθιζαν ενώπιόν μας, όπως η αστικοποίηση. Στους σκηνοθέτες που αναφέρατε, πάντως, θα ήθελα να προσθέσω τον Δήμο Αβδελιώδη.

Εχετε δίκιο, παράλειψή μου.

Αν μπορώ να μεταφέρω ένα κομμάτι από ένα βιβλίο που έχω διαβάσει, όπου αναγραφόταν πως μέσα από τα έργα του Γκρέκο όλοι αισθανόμαστε σαν πολίτες του Τολέδο, ε, και μέσα από τις ταινίες του Αβδελιώδη όλοι αισθανόμαστε πως έχουμε ζήσει στη Νότια Χίο. Και στον Τορνέ υπάρχει μια Ελλάδα, αλλά αυτό σχετίζεται με τις προσλαμβάνουσες που έχει ο καθένας γι’ αυτήν.

Οι δικές σας ποιες είναι;

Δεν έχω μια σταθερά. Προσπαθώ να βρω, σε μια πόλη ή σε μια περιοχή, όλα αυτά τα θραύσματα που υπάρχουν από τη μυθολογία μέχρι σήμερα και να τα συναρμολογήσω με έναν δημιουργικό και όχι απλώς καταγραφικό τρόπο. Και αυτό θεωρώ πως έχει σχέση με το να ανακαλύψει κανείς την ταυτότητα του τόπου του και κατ’ επέκταση την ταυτότητα του ίδιου.

Μου έρχεται στον νου αυτή η γυναίκα από τη Βουλγαρία, που «σπάει» μπροστά στον φακό.

Λέτε για τη Ζαχαρίνα, που επέλεξε να ζήσει στην Αρκαδία επειδή το χωριό τής θύμιζε τα παιδικά της χρόνια. Αυτό είναι και η Αρκαδία. Το αίσθημα της απώλειας: αφήνουμε πίσω μας έναν κόσμο που δεν μπορούμε πια να επανακτήσουμε.

Πατρίδα είναι η παιδική μας ηλικία, τελικά.

Στη συγκεκριμένη περίπτωση, αυτό ισχύει. Ακριβώς. Θυμάμαι τον «Πολίτη Κέιν» τώρα, που κατέκτησε τον κόσμο και στο τέλος της ζωής του επέστρεψε στην εικόνα του έλκηθρου που είχε ως παιδί.

Στις ταινίες σας η γη κινηματογραφείται με μια αμεσότητα που δύσκολα συναντά κανείς. Σας έχει απασχολήσει αυτό το ζήτημα; Το πώς δηλαδή στέκεστε απέναντι στο χώμα;

Οχι και τόσο. Είμαι ένας άνθρωπος που έζησα τα πρώτα δεκαεφτά μου χρόνια στο χωριό και ακόμη αισθάνομαι τα πόδια μου βυθισμένα μέσα στις λάσπες. Αυτό το στοιχείο της γης υπάρχει ίσως αρκετά βαθιά μέσα μου για να σας το εξηγήσω.

Η προηγούμενή σας ταινία, η «Αγέλαστος πέτρα», είχε σημειώσει μια αναπάντεχη εισπρακτική επιτυχία.

Ναι, κάτι που με είχε εκπλήξει. Κανείς δεν το φανταζόταν. Αλλά χάρηκα γιατί ένας κόσμος ο οποίος πήγε σινεμά ύστερα από πολλά χρόνια ταυτίστηκε μ’ αυτή την αγωνία. Μια αγωνία που δεν εκφραζόταν με κάποιο άλλο πολιτιστικό ή πολιτικό κίνημα.

Ούτε σήμερα εκφράζεται.

Νομίζω πως όχι, εν τέλει. Κι αυτό είναι μία από τις πολλές συνιστώσες που σχετίζονται με την κρίση σε αυτήν τη χώρα. Με ρωτούν συχνά πώς βίωσα την οικονομική κρίση του τόπου μου και τους απαντώ πως ο πολιτισμός βρισκόταν μονίμως σε κρίση.

Μιλάτε μέσα στην ταινία και για το οπτικό μετείκασμα του φιλμ. Γυρίσατε, υποθέτω, σε ψηφιακό μέσο.

Ναι, κάτι που μάλλον μου έλυσε τα χέρια, καθώς συνηθίζω να τραβώ πολύ υλικό. Η ταινία, βλέπετε, γυριζόταν για πέντε χρόνια, έναν χρόνο πήρε το μοντάζ – είχα την υποστήριξη του Κοινωφελούς Ιδρύματος Μιχαήλ Ν. Στασινόπουλος – ΒΙΟΧΑΛΚΟ. Είμαι παιδί του φιλμ και σίγουρα υπάρχει η νοσταλγία για κάτι που χάσαμε. Αλλά από την άλλη μεριά όλη αυτή η έκρηξη παραγωγής ταινιών ντοκιμαντέρ ή μυθοπλασίας, σήμερα, σε μια εποχή χωρίς χρηματοδότηση, οφείλεται καθαρά σε αυτόν τον ψηφιακό κόσμο. Σε κάθε περίπτωση, το ζητούμενο παραμένει αυτό που ήταν πάντα: να βρεις έναν δρόμο να αφηγηθείς τα πράγματα.

INFO
«Αρκαδία χαίρε». Κείμενα – φωτογραφία – σκηνοθεσία: Φίλιππος Κουτσαφτής, μοντάζ: Ιωάννα Σπηλιοπούλου, μουσική: Κωνσταντίνος Βήτα, κάμερα: Νικόλας Καρανικόλας, Σταμάτης Κούρος. Η ταινία θα προβληθεί στις ελληνικές κινηματογραφικές αίθουσες το φθινόπωρο του 2015 από την εταιρεία Feelgood