Η Ελλάδα σε έντεκα ντοκιμαντέρ

Η Μπέττυ Βακαλίδου, τραβεστί και μετέπειτα τρανσέξουαλ, αφηγείται με απόλυτη ακρίβεια και ψυχραιμία στον φακό του σκηνοθέτη Δημήτρη Σταύρακα τις πρώτες ομοφυλοφιλικές της εμπειρίες στις Φέρες του Εβρου – ακόμη και μια απόπειρα βιασμού της τη μακρινή δεκαετία του 1950. Κάθεται στο κουζινάκι της και μέσα ο εραστής της κοιμάται ακόμη γυμνός στο κρεβάτι. «Ο Δημήτρης Σταύρακας γυρίζει την “Μπέττυ” το 1979, το πορτρέτο μιας αθηναίας τραβεστί, αποφεύγοντας όλες τις παγίδες της φτηνής ηδονοβλεψίας και συμβολίζοντας το τέλος του φόβου για την ομοφυλοφιλική κοινότητα στην Αθήνα με απόλυτη λιτότητα, πολιτική ευαισθησία και χωρίς ίχνος σκανδαλοθηρίας» σημειώνει η Μαρία Κομνηνού, γενική γραμματέας Διοικητικού Συμβουλίου της Ταινιοθήκης της Ελλάδος και καθηγήτρια στο Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών.

Και σήμερα που η εποχή εκείνη μπορεί να μοιάζει μακρινή, η έννοια του τεκμηρίου μιας ολόκληρης κοινωνικής συνθήκης μέσω της τέχνης του ντοκιμαντέρ επανέρχεται δυναμικά με μια σπουδαία είδηση: η Ταινιοθήκη της Ελλάδος είναι το τιμώμενο κινηματογραφικό αρχείο στην 37η έκδοση του διεθνούς φεστιβάλ ντοκιμαντέρ Cinéma du Réel που διοργανώνεται από την Bpi (Bibliothèque publique d’information) του Κέντρου Πομπιντού στο Παρίσι (19 ώς 29 Μαρτίου). «Μιλάμε για ένα πολύ μεγάλο φεστιβάλ για ντοκιμαντέρ. Στο πλαίσιο αυτό κάναμε μια επιλογή έντεκα ταινιών για να δώσουμε στο ευρύτερο διεθνές κοινό μια εικόνα των θησαυρών που κρύβει το Αρχείο της Ταινιοθήκης» συμπληρώνει στα «ΝΕΑ» η Κομνηνού και μία από τις 11 ταινίες είναι βέβαια η «Μπέττυ».

Χωρισμένα τα ντοκιμαντέρ – τεκμήρια σε πέντε θεματικές ενότητες (από το 1924 έως το 2012), μοιάζουν να διατρέχουν όλη τη νεότερη Ιστορία. Και κάτι σημαντικότερο: η γενιά του 1960 που κινηματογραφεί τα θέματά της προσεγγίζει με μοντέρνο τρόπο την ίδια την ιστορία και διαμορφώνει μια νέα κοινωνική συνείδηση. Στα λεγόμενα «Διαμάντια της συλλογής», οι σινεφίλ θα δουν τις «Περιπέτειες του Βιλάρ» (Ζόζεφ Χεπ, 1924), μια βωβή θρυλική ταινία που είναι ένας από τους θησαυρούς της αρχικής συλλογής λόγω της μοναδικής κινηματογραφικής καταγραφής και απεικόνισης της Αθήνας της δεκαετίας του ’20, τις «Εκατό ώρες του Μάη» των Φώτου Λαμπρινού και Δήμου Θέου που αφορά τη δολοφονία Λαμπράκη, το «Μοναστηράκι» της Γκαίης Αγγελή (1976) χωρίς ίχνος φολκλόρ στοιχείου για την ιστορική συνοικία, αλλά και το «Αθήνα ή τρεις επισκέψεις στην Ακρόπολη» του Θόδωρου Αγγελόπουλου που γυρίστηκε το 1983.  

ΤΟ ΑΡΧΕΙΟ. Ολη αυτή η κιβωτός ταινιών «αντανακλά τη δημιουργία και εξέλιξη του αρχείου ξεκινώντας από μια ενθουσιώδη ομάδα τη δεκαετία του 1950, με πρωτεργάτρια την Αγλαΐα Μητροπούλου, μέντορας της οποίας υπήρξε ο Ανρί Λανγκλουά, και φτάνοντας στη νομοθετική αναγνώρισή της μόλις τον Δεκέμβριο του 2014 ως επίσημου φορέα διαφύλαξης της κινηματογραφικής κληρονομιάς, αναθέτοντάς της την υποχρεωτική κατάθεση (dépôt légal)» υπογραμμίζει στο σημείωμά της η Μαρία Κομνηνού. Στις «πολιτικές» ταινίες δεν θα μπορούσε – μεταξύ άλλων – να λείπουν τα περίφημα «Μέγαρα» (1974) των Γιώργου Τσεμπερόπουλου και Σάκη Μανιάτη. «Εδώ έχουμε ένα σοβαρό τεκμήριο της ριζοσπαστικοποίησης μιας συντηρητικής κοινωνίας με αφορμή τη σύγκρουσή της τότε με τον Ανδρεάδη και τη χούντα» μου λέει η ίδια και να θυμίσουμε πως η ταινία ασχολείται με την εξέγερση των Μεγαριτών εναντίον της απόφασης τότε των Απριλιανών να απαλλοτριώσουν μια μεγάλη αγροτική περιοχή με σκοπό την εγκατάσταση διυλιστηρίου πετρελαίου. Στην ίδια ενότητα θα προβληθεί τo «Γελεκάκι» της Ιριδος Ζαχμανίδη.

Τα «Ημερολόγια αμνησίας» της Στέλλας Θεοδωράκη (2012) προσθέτουν μια νέα διάσταση, αφού οι νέες ψηφιακές τεχνολογίες επιτρέπουν πλέον στους ίδιους τους δημιουργούς να ενεργούν ως αρχειοθέτες και ιστορικοί: η κινηματογραφίστρια συνθέτει καταγεγραμμένες αναμνήσεις και νέο υλικό τόσο από ιδιωτικές όσο και από δημόσιες εκδηλώσεις στην Αθήνα. Τέλος, στο κομμάτι «Δάνεια τεκμηρίωσης» θα προβληθούν «Ο ελληνικός εμφύλιος πόλεμος» και «Η δικτατορία των Ελλήνων συνταγματαρχών» του Ροβήρου Μανθούλη.

«ΠΡΩΤΗ ΥΛΗ»
Συλλέκτες μετάλλου
Στην κατηγορία Βιομηχανία και Μετανάστευση θα προβληθούν το «Γράμμα από το Σαρλερουά» (Λάμπρος Λιαρόπουλος, 1965), το «Αλουμίνιον της Ελλάδος» (Ρούσσος Κούνδουρος, 1965) και η «Πρώτη ύλη» (Χρήστος Καρακέπελης, 2011). Ο σκηνοθέτης επί έξι χρόνια κατέγραφε πώς μετανάστες και Ρομ συνέλεγαν μέταλλο και ενώ ζουν περιθωριακά, αυτοί που το εκμεταλλεύονται αποκομίζουν τεράστια κέρδη.