Το «όπλο» και οι αετονύχηδες

Δεν ξέρω αν είμαστε λαός που του αρέσουν τα λόγια, αλλά είμαι βέβαιος ότι σαγηνεύεται από το φαίνεσθαι. Στην εποχή της έκρηξης των επικοινωνιών αυτή η τάση μεγεθύνεται. Ετσι, βλέπουμε ή ακούμε προεκλογικές καμπάνιες φορέων από την τηλεόραση και το ραδιόφωνο, διαδηλωτές ενώ είναι σχεδόν «άλαλοι» να υψώνουν έντονα (κι έξαλλα) τη φωνή τους όταν περνούν μπροστά από τις τηλεοπτικές κάμερες, πολιτικούς να περνούν πολλές ώρες στα τηλεοπτικά στούντιο ή να λένε απίθανα πράγματα μπροστά στις κάμερες, απλούς ανθρώπους να δημοσιοποιούν τον ιδιωτικό τους χώρο για να γίνουν «πέντε λεπτά διάσημοι» κ.ο.κ. Αν αυτά ισχύουν, μάλλον ζούμε σε μια χώρα όπου καθετί ανάγεται στην επικοινωνία. Ολοι οι κοινωνικοί θεσμοί και όχι μόνον αυτοί, για καθετί που σκέφτονται να κάνουν, προτού το κάνουν, έχουν ως βασικό τους μέλημα «πώς να το επικοινωνήσουν».

Στην πράξη σχεδόν τίποτε σε αυτή τη μικρή χώρα δεν μπορεί να ισχύσει και να λειτουργήσει εάν δεν έχει πρώτα «επικοινωνηθεί». Ως αποτέλεσμα είναι να ζούμε σε μια κοινωνία που πάσχει από έντονο «επικοινωνισμό». Δηλαδή, εκλαμβάνουμε και αντιμετωπίζουμε σχεδόν όλα τα προβλήματα ως ζητήματα της επικοινωνίας, ενώ αυτά δεν είναι, και πιστεύουμε ότι με μια επικοινωνιακή στρατηγική ή/και αντίστοιχες τεχνικές θα επιλύσουμε το πρόβλημα.

Ετσι συνήθως αποτυγχάνουμε να έχουμε αποτέλεσμα γιατί δεν έχουμε κατανοήσει τις δυνατότητες της επικοινωνίας. Ενας πολιτικός δικαιολογεί την ήττα του στις εκλογές ισχυριζόμενος ότι «δεν αγγίξαμε το κοινό με το μήνυμά μας» ή «ο κόσμος δεν κατάλαβε τι πραγματικά εννοούσαμε», υπονοώντας ότι η πολιτική του και οι επιλογές του δεν έφταιγαν καθόλου. Μια πιο ειλικρινής εξήγηση θα απαιτούσε δηλώσεις όπως «δεν μπορώ πλέον να προσελκύω το κοινό ή δεν έχω να πω τίποτε διαφορετικό ή είμαι ένας αδύναμος πολιτικός με περιορισμένες ικανότητες». Παρομοίως, όταν κάποιος πολιτικός αναλαμβάνει έναν υπουργικό θώκο, βασικό του μέλημα συνήθως είναι, μετά τις πρώτες δηλώσεις του, ποιες νέες δηλώσεις θα κάνει, με πιο πιθανό αποτέλεσμα να μιλάει όλο και περισσότερο. Το «λίγα λόγια αρκούν» ή το «περισσότερα έργα και λιγότερα λόγια» είναι μάλλον ευσεβείς πόθοι όπως και το «παν μέτρον άριστον».

Αλλά το ίδιο δεν ισχύει και στο επίπεδο της διοίκησης; Συχνά, λόγου χάρη, αναφέρεται ότι ως χώρα έχουμε πολλά τροχαία δυστυχήματα, οι δε ημέρες μαζικών εξόδων (κι όχι μόνον) αποτελούν «ημέρες αίματος». Συνήθως ως λύση του προβλήματος προκρίνεται η προτροπή των οδηγών να προσέχουν, να είναι νηφάλιοι, να μην τρέχουν, η Τροχαία από την άλλη μεριά να ασκεί συχνότερους κι αυστηρότερους ελέγχους κι όλα τα συναφή. Κι όμως τα δυστυχήματα συνεχίζονται σχεδόν αμείωτα, παρά τις αξιέπαινες προσπάθειες της Τροχαίας. Παρόλο που το πραγματικό πρόβλημα είναι οι δρόμοι, οι πολλές κακοτεχνίες και το ότι οι δρόμοι είναι επικίνδυνοι για οποιονδήποτε, σε όποια κατάσταση κι αν βρίσκεται, οι αρμόδιοι αναζητούν την επίλυση του προβλήματος μέσα από επικοινωνιακές ή ενημερωτικές καμπάνιες.

Αυτόν τον «επικοινωνισμό» τον συναντάμε και στην καθημερινότητά μας, καθώς μας ενδιαφέρει περισσότερο τι λέμε και λιγότερο τι κάνουμε.  Δυστυχώς δεν έχουμε καταλάβει ότι ένα πρόβλημα είναι επικοινωνιακό όταν μπορεί να λυθεί με τη βοήθεια της επικοινωνίας. Κι όπως λένε οι μελετητές της επικοινωνίας, η προσφυγή στις επικοινωνιακές λύσεις μπορεί να είναι σημάδι απροθυμίας να αντιμετωπιστούν τα πραγματικά αίτια των προβλημάτων.

Ωστόσο, η σχεδιασμένη επικοινωνία αποτυγχάνει όταν καλείται να επιλύσει ένα πρόβλημα που δεν έχει σχέση με την επικοινωνία. Το να επικρίνεται η επικοινωνία, ενώ θα έπρεπε να επικρίνονται άλλοι παράγοντες, αποτελεί μια κοινή τάση. Μερίδιο σε αυτή την κατάσταση έχουν και κάποιοι που αυτοαποκαλούνται επικοινωνιολόγοι, στην ουσία αετονύχηδες και αποτυχημένοι στα πεδία τους, ακυρώνοντας στην πράξη τόσο την επικοινωνία όσο και τους επικοινωνιολόγους.