Ο Τσάρος, η αυλή του και τα παρασκήνια

Ο μεγάλος ιστορικός του Κομμουνιστικού Κόμματος της Σοβιετικής Ενωσης Λέοναρντ Σαπίρο συνήθιζε να υποστηρίζει ότι από όλους τους παράγοντες που διαχωρίζουν τις δημοκρατίες από τα αυταρχικά καθεστώτα ο πιο σημαντικός είναι το κράτος δικαίου. Το δικαίωμα για την, μέσω εκλογών, απομάκρυνση μιας κυβέρνησης που δεν εξυπηρετεί τα συμφέροντα του λαού αποτελεί ένα υπέροχο δικαίωμα όπως και η ελευθερία του λόγου, του επιχειρείν και του Τύπου. Ομως η ικανότητα ενός ατόμου να υπερασπιστεί επιτυχώς τα δικαιώματά του σε ένα δικαστήριο – ακόμα και απέναντι σε μια άδικη κυβέρνηση – είναι, σύμφωνα με τον Σαπίρο, το πιο πολύτιμο όλων. «Ο νόμος ήταν και, πιστεύω, πρέπει να είναι πάντα, η πιο μεγάλη δοκιμασία για μια ελεύθερη κοινωνία» έγραφε.

Τρία ιδιαιτέρως ενδιαφέροντα βιβλία έχουν κυκλοφορήσει τον τελευταίο καιρό για τη Ρωσία. Αν και πολύ διαφορετικά στη θεματική τους, στην ουσία και στον τρόπο γραφής, μοιράζονται ένα κοινό: αναδεικνύουν πόσο μακριά βρίσκεται η Ρωσία από την περιγραφή του Σαπίρο. Η χώρα μπορεί να επιδεικνύει κάποια στοιχειώδη εξωτερικά χαρακτηριστικά μιας καπιταλιστικής δημοκρατίας, με ένα βασικό νομικό σύστημα το οποίο στη θεωρία προστατεύει τα δικαιώματα του ατόμου. Ομως αντί το σύστημα δικαίου να αποτελεί ασπίδα για τους πολίτες, στην ουσία λειτουργεί ως σπαθί για το κράτος.

Οι ρώσοι ψηφοφόροι είχαν μεγάλες προσδοκίες από τον Βλαντίμιρ Πούτιν όταν έγινε πρόεδρος το 2000, ύστερα από μια άναρχη δεκαετία διάλυσης της σοβιετικής αυτοκρατορίας και οικονομικού χάους. Το πρώην στέλεχος της KGB υποσχέθηκε να αντιμετωπίσει την εγκληματικότητα, να αποκαταστήσει την τάξη και να επιβάλει μια «δικτατορία του νόμου». Ομως δεν τήρησε την υπόσχεσή του, σύμφωνα με τους τρεις συγγραφείς. Η εμπειρία των τελευταίων 15 ετών δείχνει ότι κάποιοι προνομιούχοι δεν δίνουν λογαριασμό σε κανέναν – και κυρίως ο ίδιος ο πρόεδρος.

Οπως γράφει η Κάρεν Νταβίσα στο βιβλίο «Η κλεπτοκρατία του Πούτιν», το ανεπίσημο σλόγκαν του καθεστώτος έχει γίνει: «Για τους φίλους μου, τα πάντα. Για τους εχθρούς μου, ο νόμος!». Ρωσίδα ακαδημαϊκός που σήμερα διδάσκει στο Πανεπιστήμιο του Μαϊάμι, η Νταβίσα πέρασε οκτώ χρόνια ερευνώντας για το βιβλίο της. Υποστηρίζει ότι ο Πούτιν έχει μετατρέψει τη Ρωσία σε κλεπτοκρατία επίτηδες και όχι κατά λάθος. «Για την παλαιότερη γενιά των βετεράνων της KGB που υπέφεραν προσωρινά μετά την αποτυχία του πραξικοπήματος, τον Αύγουστο το 1991, ο Πούτιν αντιπροσώπευε το αποκορύφωμα της ιδεολογικής, εθνικής και θεσμικής επιθυμίας για εκδίκηση» παρατηρεί.

Η Ρωσία, γράφουν οι «Φαϊνάνσιαλ Τάιμς», κέρδισε ένα 1,6 τρισεκατομμύριο δολάρια από τα έσοδα πώλησης πετρελαίου και φυσικού αερίου μεταξύ 2000 και 2011, οδηγώντας σε μια γοργή άνοδο του μέσου κατά κεφαλήν εισοδήματος. Σε αυτή την περίοδο, ο Πούτιν αποκατέστησε τον κρατικό καπιταλισμό, αλλά με μια διαφορά. «Το κράτος εθνικοποίησε το ρίσκο αλλά συνέχισε να ιδιωτικοποιεί τα οφέλη προς εκείνους που βρίσκονταν κοντά στον πρόεδρο για να τους ανταμείψει» γράφει η Νταβίσα. Αυτό είχε ως αποτέλεσμα 110 δισεκατομμυριούχοι με πρόσβαση στο Κρεμλίνο να κατέχουν το 35% της οικονομίας της χώρας, 110.000 ανεξάρτητοι επιχειρηματίες να βρίσκονται στη φυλακή και ο πλούτος του μέσου νοικοκυριού το 2013 να είναι 871 δολάρια, σε σύγκριση με 1.040 δολάρια στην Ινδία.

Ενας άνθρωπος που έχει βιώσει τη σκοτεινή πλευρά του Κρεμλίνου και συνέβαλε στη διαμόρφωση των κυρώσεων που επιβλήθηκαν εναντίον της Μόσχας είναι ο Μπιλ Μπρόουντερ, πρώην μάνατζερ επενδυτικών ταμείων. Στο πρώτο μέρος του βιβλίου του «Κόκκινη προειδοποίηση: Πώς έγινα ο Νο 1 εχθρός του Πούτιν», ανατρέχει στη δεκαετία του 1990 όταν, ως αμερικανός επιχειρηματίας, εγκαταστάθηκε στη Μόσχα, ιδρύοντας το μεγαλύτερο ξένο επενδυτικό ταμείο στη Ρωσία πριν εκδιωχθεί από την χώρα το 2005 μετά την αποκάλυψη συστηματικής επιχειρηματικής διαφθοράς. Ηξερε λίγα για τη Ρωσία όταν εγκαταστάθηκε εκεί, εκτός από το ότι ήταν το μέρος όπου μπορούσε κάποιος να πλουτίσει γρήγορα. Παρακολούθησε τον Πούτιν να υποτάσσει τους ολιγάρχες και να βάζει τον Χοντορκόφσκι στη φυλακή και χαιρόταν να βγάζει απ’ όπου μπορούσε μέσα στη διαφθορά.

Η ομάδα του Μπρόουντερ ανέλυσε τους λογαριασμούς της Gazprom και υπολόγισε ότι τα στελέχη του κρατικού πετρελαϊκού κολοσσού της Ρωσίας είχαν καταχραστεί αποθέματα αντίστοιχα με αυτά του Κουβέιτ. «Πόλεμοι έχουν ξεσπάσει για πολύ λιγότερα» γράφει. Για λίγο, τα συμφέροντά του συμπορεύονταν με εκείνα του Κρεμλίνου. Πιστεύει όμως ότι από τη στιγμή που ο Πούτιν και οι φίλοι του απέκτησαν τον πλήρη έλεγχο, τα συμφέροντά τους απέκλιναν και αυτό είχε ως αποτέλεσμα την εκδίωξή του. Ο κόσμος του Μπρόουντερ κατέρρευσε όταν συνελήφθη ένας από τους δικηγόρους του με μια απίθανη κατηγορία – λίγο καιρό αφότου είχε καταγγείλει φοροδιαφυγή ύψους 230 εκατ. δολαρίων από κρατικούς αξιωματούχους. Παρά τη βία που υπέστη στη φυλακή, ο δικηγόρος Μαγκνίτσκι πίστευε μέχρι το τέλος ότι «ο νόμος θα με προστατεύσει. Δεν είμαστε στο 1937», έλεγε. Πέθανε στη φυλακή το 2009.