«Προτιμώ να πεθάνω παρά να πέσω στα γόνατα»

Οι δολοφόνοι ήξεραν καλά με ποιους τα έβαζαν. Οι πρωτεργάτες του περιοδικού «Charlie Hebdo» ήταν καθ’ έξιν φασαριόζοι. Σατιρικοί, αλλά με μια σάτιρα που ήταν ανέκαθεν η επιτομή τού μη πολιτικώς ορθού. Προφανώς υπερέβαλλαν, η σατιρική υπερβολή ήταν το όπλο τους. Αλλά αν δεν υπερβάλεις, αν δεν τονίσεις εμφατικά το πρόβλημα, πώς θα συνειδητοποιηθούν οι αναγνώστες σου; Ομως είχαν καθαρή πολιτική στάση, που σε ένα σημείο εκφραζόταν με κοινό τρόπο. Το βίαιο, άγριο, βλάσφημο, μισάνθρωπο, κακό χιούμορ τους ήταν πάντα απέναντι στους αυταρχισμούς και στην ανελευθερία. Στην πορεία της ζωής τους και της δουλειάς τους το είχαν πληρώσει συχνά. Χθες έμελλε να το πληρώσουν ορισμένοι και με τη ζωή τους.

Το περιοδικό «Charlie Hebdo» δεν είναι πρόσφατο φαινόμενο στη Γαλλία. Είχε έναν ιδιαιτέρως ένδοξο πρόγονο, το «Ηara-kiri», που πρωτοκυκλοφόρησε στις αρχές της δεκαετίας του 1960. Εμπνευστής και στυλοβάτης του ήταν ένας εκκεντρικός χιουμορίστας που βρέθηκε επέκεινα του καθωσπρεπισμού, ο Καβανά. Στο «Ηara-kiri» έφτιαξε τον σεξομανή και ανατροπέα των πάντων καθηγητή Σορόν, έναν ισοπεδωτικό τύπο που τον υποδυόταν ο ίδιος.

ΧΕΙΡΑΦΕΤΗΣΗ. Το περιοδικό πραγματευόταν θέματα ταμπού με τον πιο ωμό, προκλητικό και επιθετικό τρόπο: βασικός στόχος του, η διεκδίκηση της χειραφέτησης – και απ’ αυτή την άποψη μπορεί να πει κανείς ότι συνέβαλε στην προετοιμασία του γαλλικού Μάη του 1968. Ο ερωτισμός αλλά και η πορνογραφία, τα ναρκωτικά, η ομοφυλοφιλία, η κριτική σε ρατσιστικές συμπεριφορές, η άρνηση του καταναλωτισμού αλλά, κυρίως, η ψευτοευπρέπεια της πολιτικής ορθότητας έγιναν τα κύρια σημεία κριτικής των συνεργατών του Καβανά. Και το «Ηara-kiri» σύντομα πρόσθεσε στο λογότυπό του τον υπότιτλο: «περιοδικό απαίσιο, κακό, κακίστου γούστου». Ηταν η πρώτη συστηματική προσπάθεια να υπονομευθεί, με σκατολογία και σεξιστικά αστεία, με χοντροκοπιές, υπονοούμενα, θράσος και μια συνολική άρνηση της πολιτικής ο καθωσπρεπισμός των «καθεστωτικών» εντύπων αλλά, κυρίως, των «καθεστωτικών» φωνών.

Αν και τον τόνο της ωμής, ισοπεδωτικής σάτιρας τον έδινε ο Καβανά, το βασικό όπλο του περιοδικού ήταν τα χιουμοριστικά κόμικς, συνήθως πολύ πιο έντεχνα από τη φτηνή προβοκάτσια. Στους σχεδιαστές συγκαταλέγονταν και προσωπικότητες όπως ο Ρολάν Τοπόρ, ο Μέμπιους (που αργότερα διέπρεψε στα κόμικς επιστημονικής φαντασίας), ο Γκεμπέ και, ασφαλώς, ο Καμπί, που αργότερα πέρασε στο «Charlie Hebdo» και χθες έπεσε νεκρός από τις σφαίρες των δολοφόνων.

Το «Hara-kiri» ανέδειξε πολλούς σχεδιαστές, γεμάτους πρωτοτυπία, προσωπικό στυλ και ιδιαίτερο τρόπο στην προσέγγιση της πραγματικότητας. Ο διασημότερος όλων ήταν ο Ράιζερ, το χιούμορ του οποίου δεν είχε όρια. Οι ευαίσθητοι άρχισαν να τον αποστρέφονται. Εβγαλε τη φήμη του παλιανθρώπου, του κακού. «Κακός;», αναρωτιόταν ο Καβανά. «Οχι κακός. Αγριος. Και πώς να μην είσαι άγριος όταν είσαι ευαίσθητος και αθώος, όταν είσαι ένα παιδί; Ο Ράιζερ μισούσε τη βλακεία. Κι ολόγυρά μας η βλακεία θριάμβευε». «Πιστεύω στο επιθετικό χιούμορ», έλεγε υπερασπιζόμενος τη δουλειά του ο Ράιζερ. «Το να λυπάσαι τους ανθρώπους ισοδυναμεί σε πνεύμα βοδιού. Το χιούμορ είναι αναπόφευκτα επιθετικό».

Ωστόσο, τον Νοέμβριο του 1970, το περιοδικό έκανε ένα χοντρό, επιθετικό αστείο, σχετικό με τον θάνατο του στρατηγού Ντε Γκολ. Μια παρεξήγηση, ένα τραγικό δυστύχημα και η τεράστια επιπολαιότητα του Καβανά (τα περιγράφει στη στήλη της η Κίττυ Ξενάκη, σελ. 31) επέβαλαν στο «Hara-kiri» απαγορεύσεις και το οδήγησαν στην παρακμή. Το «Charlie Hebdo» ήταν το περιοδικό που το διαδέχτηκε – το Charlie, σύμφωνα με τον Βολινσκί, ήταν ευθεία αναφορά στο μικρό όνομα του Ντε Γκολ – και δεν πρέπει να συγχέεται με το άλλο σατιρικό περιοδικό, το «Charlie Mensuel», που παραπέμπει στον Τσαρλς Σουλτζ, τον δημιουργό του Σνούπι – ένας δημοφιλής χαρακτήρας της σειράς ήταν ο Τσάρλι Μπράουν.

Η ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΗ. Ο Ράιζερ, ο Καμπί, ο Βολινσκί έκαναν το «Charlie Hebdo» δεύτερο σπίτι τους. Το χιούμορ τους συνέχισε να είναι βέβηλο, ανυπότακτο, ενοχλητικό. Πάντα με έμφαση στις ελευθερίες. Το περιοδικό έχει κριτικάρει αρκετές φορές συντηρητικές επιλογές των μουσουλμανικών κοινοτήτων της Γαλλίας στο όνομα της πολιτισμικής διαφορετικότητάς τους, που ωστόσο απάδουν στους νόμους του γαλλικού κράτους – πατριαρχική οικογένεια, κλειτοριδεκτομή, φονταμενταλισμός. Στο πλαίσιο της στρατηγικής εναντίον των φανατικών επέλεξε να αναδημοσιεύσει τα σκίτσα του Μωάμεθ, δουλειά ενός δανού σκιτσογράφου ο οποίος θέλησε έτσι να σαρκάσει το φανατικό Ισλάμ και κατ’ επέκταση τους θρησκευτικούς φανατισμούς. Το περιοδικό μετατράπηκε, έτσι, σε κόκκινο πανί των εκπροσώπων του φανατισμού που χθες εκδηλώθηκε αποτρόπαια.

Ο Ράιζερ είχε πεθάνει νωρίς. Ο Βολινσκί (που εργάστηκε παράλληλα ως γελοιογράφος στην εφημερίδα του γαλλικού ΚΚ «Ηumanite») είχε γίνει ο σατιρικός του μικροαστισμού και των κλισέ του (εύκολα θα τον έλεγαν σεξιστή σήμερα οι οπαδοί της πολιτικής ορθότητας). Μετά τα γεγονότα του Μάη του 1968 είχε γράψει ένα θεατρικό έργο με τίτλο «Δεν θέλω να πεθάνω ηλίθιος». Χθες πέθανε όρθιος πιστός στο μαχητικό του πνεύμα. Και ο Σαρμπ, ο οποίος είχε δεχθεί απειλές για τα σκίτσα του και τελικά είναι ένας από τους νεκρούς, είχε δηλώσει: «Προτιμώ να πεθάνω παρά να πέσω στα γόνατα».