Τα παλιά φαντάσματα της νέας Ευρώπης

Το παρελθόν στοίχειωσε την Ευρώπη το 2014. Στο ξεκίνημα αυτής της χρονιάς, η επέτειος των εκατό χρόνων από την έναρξη του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου συγκέντρωσε πολλή εορταστική ενέργεια. Οσο περνούσαν οι μέρες, όμως, εμφανίστηκαν κάποιοι ενοχλητικοί παραλληλισμοί – όχι με το 1914, αλλά με κάποια από τα πιο δυσάρεστα επεισόδια του Μεσοπολέμου.

Από τη Σκωτία και την Καταλωνία έως τα σύνορα της Ουκρανίας κυριάρχησε μια εθνικιστική πολιτική, ενώ η οικονομία της Ευρώπης λίμναζε, όμηρος ενός φόβου της Γερμανίας για τον πληθωρισμό που παραπέμπει στο μακρινό 1923. Και όσο περνούσαν οι μήνες, γινόταν ορατή μια νέα γεωπολιτική διαμάχη ανάμεσα στους δυο γίγαντες των αρχών του 20ού αιώνα, τη Γερμανία και τη Ρωσία, ενώ η αμνήμων πολιτική ηγεσία της Ευρώπης έδειχνε αμήχανη σε όλα τα μέτωπα.

Οσοι θυμούνται το Γκντανσνκ και τη Σουδητία – τις ατελείωτες εθνικές διεκδικήσεις που έφεραν τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο στις παραμεθόριες περιοχές της Ανατολικής Ευρώπης – δεν μπορούν παρά να διακρίνουν μια ενοχλητική συνάφεια στη ρεβανσιστική πολιτική που ασκεί ο Βλαντίμιρ Πούτιν στην περιοχή Ντονμπάς της Ουκρανίας. Η επιθετική του ρητορική, η χειραγώγηση των δικαιωμάτων των μειονοτήτων, η επιστράτευση των υποστηρικτών του Κρεμλίνου μαζί με το κλίμα αβεβαιότητας δεν θυμίζουν τίποτε περισσότερο από την αλυτρωτική πολιτική της Γερμανίας στον Μεσοπόλεμο.

Οι εθνικιστικές πολιτικές δεν θάλλουν μόνο στην Ανατολική Ευρώπη. Το δημοψήφισμα για την ανεξαρτησία της Σκωτίας τον περασμένο Σεπτέμβριο απείλησε να διχάσει το Ηνωμένο Βασίλειο. Τον ίδιο μήνα, περισσότεροι από δύο εκατομμύρια Καταλανοί διαδήλωσαν υπέρ της ανεξαρτησίας στη Βαρκελώνη, πραγματοποιώντας τη μεγαλύτερη διαδήλωση του είδους στην Ευρώπη. Δύσκολα θα εισπράττατε μια συγκεκριμένη απάντηση από τους περισσότερους Καταλανούς αν τους ρωτούσατε τι άλλο θα φέρει η ανεξαρτησία εκτός από ελευθερία από την Ισπανία. Η πικρία για τα λάθη του παρελθόντος επισκιάζει οποιονδήποτε σοβαρό υπολογισμό για το μέλλον.

Ενδεχομένως, όμως, η πιο καθαρή επάνοδος στην εθνικιστική ιδεολογία του Μεσοπολέμου παρατηρείται πέρα από τα σύνορα της Ευρώπης – στο Ισραήλ. Εκεί, η κυβέρνηση του ισραηλινού πρωθυπουργού Μπενιαμίν Νετανιάχου προωθεί έναν νόμο με τον οποίο εδραιώνεται η συλλογική υπεροχή των Εβραίων της χώρας – έναν νόμο που καταστρέφει το γράμμα και το πνεύμα της ιδρυτικής δέσμευσης του Ισραήλ για ισονομία. Θα μπορούσε να υπάρξει πιο θλιβερή απόδειξη του πόσο πανούργα είναι η Ιστορία;

Το παρελθόν της Ευρώπης ήταν επίσης παρόν στην οικονομική της πολιτική το 2014. Εξαιτίας των πολιτικών λιτότητας, η ευρωζώνη αντιμετωπίζει την προοπτική μιας ιαπωνικού τύπου περιόδου στασιμότητας και χρόνιας υψηλής ανεργίας στις χώρες του Νότου.

Η ειρωνεία είναι ότι η αγωνία της Γερμανίας για τη σταθερότητα των τιμών, η οποία εξηγεί την εμμονή της ΕΕ στη λιτότητα, είναι παντελώς ανεδαφική: ο πληθωρισμός στη Γερμανία δύσκολα θα μπορούσε να είναι χαμηλότερος. Με την ανεργία στη Γερμανία να έχει φτάσει παράλληλα σε ιστορικά χαμηλά, ενώ την ίδια ώρα έχει σπάσει κάθε ρεκόρ στην Ιταλία και παραμένει σε απίστευτα επίπεδα στην Ελλάδα και την Ισπανία, αναδύεται μια Ευρώπη των δύο ταχυτήτων στην οποία κάνει κουμάντο η κυβέρνηση της Ανγκελα Μέρκελ.

Προς το παρόν, οι χώρες της περιφέρειας υπολογίζουν ότι τα ενδεχόμενα οφέλη από την παραμονή τους στην ευρωζώνη θα είναι μεγαλύτερα από τον πόνο που προκαλεί η λιτότητα. Από την πλευρά της, η Γερμανία βλέπει τη λιτότητα ως το τίμημα που πρέπει να πληρώσουν οι υπόλοιποι για τη δική της συμμετοχή στο ενιαίο νόμισμα. Πάνω σε αυτήν την ασταθή βάση στηρίζεται η ηγεμονία της στην Ευρώπη.

Παρά το γεγονός ότι η απολιτικοποίηση και η απάθεια απέτρεψαν μέχρι τώρα την αμφισβήτηση της ηγεμονίας της Γερμανίας, αυτό αρχίζει να αλλάζει. Η γερμανική ηγεσία έχει υποτιμήσει την άνοδο του εξτρεμισμού σε σχετικά μικρές χώρες όπως είναι η Ουγγαρία και η Ελλάδα. Αναρωτιέται, όμως, κανείς πώς θα απαντήσει στα θεαματικά αποτελέσματα που ενδεχομένως θα σημειώσει το Εθνικό Μέτωπο στις περιφερειακές εκλογές οι οποίες θα πραγματοποιηθούν φέτος στη Γαλλία ή στις προεδρικές εκλογές του 2017.

Και ασφαλώς το μεγαλύτερο μυστήριο είναι η ίδια η Γερμανία. Μπορούν οι γερμανοί πολιτικοί να εγκαταλείψουν την οικονομική πολιτική τύπου Βαϊμάρης πριν πληγούν από μια πολιτική αποσύνθεση τύπου Βαϊμάρης; Και ακόμη και εάν αποφευχθεί κάτι τέτοιο, η Γερμανία δεν θα έχει στο μεταξύ χάσει το μεγαλύτερο μέρος της Ευρώπης;

Είναι κάτι που μας οδηγεί στα κυοφορούμενα αλλά αλάθητα σημάδια μιας γερμανορωσικής ρήξης. Εάν η γαλλογερμανική αντιπαλότητα χαρακτήρισε την εποχή ανάμεσα στο 1870 και το 1920, η σύγκρουση με τη Ρωσία χαρακτήρισε τα επόμενα 70 χρόνια. Αυτή η σύγκρουση ξεχάστηκε για δύο δεκαετίες μετά το τέλος του Ψυχρού Πολέμου εξαιτίας των εσωτερικών περιπετειών της Ρωσίας και της επιθυμίας της Γερμανίας να δείξει ότι η επανένωσή της δεν ενείχε κανέναν κίνδυνο.

Τώρα, όμως, που ο Πούτιν αντιλαμβάνεται τη διπλωματία ως επίδειξη στρατιωτικής και πολιτικής δύναμης – όχι μόνο στην Ουκρανία και τις Βαλτικές Χώρες, αλλά επίσης στα Βαλκάνια και στη Βόρεια Θάλασσα – έπεσε ο κλήρος στη Γερμανία να διατυπώσει την απάντηση της Ευρώπης. Το κίνητρο σήμερα δεν είναι η υπεράσπιση των Γερμανών που ζουν εκτός Γερμανίας, αλλά η υπεράσπιση των δημοκρατικών αξιών της Ευρώπης εναντίον του νέου αυταρχισμού από την Ανατολή.

Το εάν πάντως η Γερμανία μπορεί να συνεχίσει να υπερασπίζεται αυτόν τον ρόλο θα εξαρτηθεί από το πώς θα εξελιχθεί η Ευρωπαϊκή Ενωση τα επόμενα χρόνια. Για να πετύχει η Ευρώπη με τη Γερμανία επικεφαλής, θα πρέπει οι Γερμανοί και οποιοσδήποτε άλλος να έρθουν σε ακόμη μεγαλύτερη ρήξη με το παρελθόν τους.