Σταθερότητα στη νομισματική ένωση

Επικρατεί  η εσφαλμένη αντίληψη ότι η ζώνη του ευρώ είναι μια νομισματική ένωση που δεν στηρίζεται σε μια πολιτική ένωση. Αυτό όμως αντανακλά μια μεγάλη παρανόηση που υπάρχει γύρω από την έννοια της νομισματικής ένωσης. Η νομισματική ένωση δεν θα μπορούσε να έχει επιτευχθεί εάν δεν είχε ήδη σημειωθεί ουσιαστική ενοποίηση των χωρών της Ευρωπαϊκής Ενωσης, η οποία ενισχύεται χάρη στο ενιαίο νόμισμα.

Το γεγονός ότι η ευρωπαϊκή νομισματική ένωση έχει αποδειχθεί πιο ανθεκτική από ό,τι πίστευαν πολλοί, οφείλεται στο ότι όσοι την αμφισβήτησαν δεν αξιολόγησαν σωστά αυτή την πολιτική διάσταση. Υποεκτίμησαν, δηλαδή, τους δεσμούς μεταξύ των μελών της, την προσπάθεια που αυτά έχουν καταβάλει συλλογικά και τη θέλησή τους να ενώσουν τις δυνάμεις τους για να λύσουν κοινά προβλήματα όταν υπήρχε μεγάλη ανάγκη.

Ωστόσο, είναι επίσης σαφές ότι η νομισματική μας ένωση δεν έχει ακόμη ολοκληρωθεί. Σε αυτό το συμπέρασμα κατέληξε πριν από δύο χρόνια η αποκαλούμενη έκθεση των «τεσσάρων προέδρων», η οποία εκπονήθηκε από τον πρόεδρο του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου σε στενή συνεργασία με τον πρόεδρο της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, τον πρόεδρο της Ευρωπαϊκής Κεντρικής Τράπεζας και τον πρόεδρο της Ευρωομάδας.

Τι όμως σημαίνει «ολοκλήρωση» μιας νομισματικής ένωσης; Πάνω από όλα, σημαίνει ότι πρέπει να δημιουργηθούν οι κατάλληλες συνθήκες ώστε οι χώρες να γνωρίζουν μεγαλύτερη σταθερότητα και ευημερία από ό,τι αν δεν ήταν μέλη της ένωσης. Οι χώρες-μέλη θα πρέπει να ωφελούνται ουσιαστικά από τη συμμετοχή τους σε αυτή την ένωση.

Αυτό υποδηλώνει δύο πράγματα. Πρώτον, πρέπει να δημιουργήσουμε τις συνθήκες που θα επιτρέπουν σε κάθε χώρα να ευημερεί αυτόνομα. Ολα τα μέλη πρέπει να μπορούν να αξιοποιούν τα συγκριτικά πλεονεκτήματα που τους προσφέρει η Ενιαία Αγορά, να προσελκύουν κεφάλαια και να δημιουργούν θέσεις εργασίας. Πρέπει επίσης να είναι αρκετά ευέλικτα ώστε να ανταποκρίνονται γρήγορα σε βραχυχρόνιες διαταραχές, δηλαδή να υλοποιούν διαρθρωτικές μεταρρυθμίσεις που ενισχύουν τον ανταγωνισμό, μειώνουν την περιττή γραφειοκρατία και βελτιώνουν την προσαρμοστικότητα των αγορών εργασίας.

Μέχρι σήμερα, η απόφαση για την υλοποίηση τέτοιου είδους μεταρρυθμίσεων είναι σε μεγάλο βαθμό εθνικό προνόμιο. Ομως, σε μια ένωση σαν τη δική μας οι μεταρρυθμίσεις αποτελούν σαφώς θέμα κοινού συμφέροντος. Οι χώρες της ζώνης του ευρώ εξαρτώνται η μία από την άλλη προκειμένου να επιτύχουν την ανάπτυξη. Και πιο ουσιαστικά, εάν η έλλειψη διαρθρωτικών μεταρρυθμίσεων οδηγεί σε μόνιμες αποκλίσεις εντός της νομισματικής ένωσης, αυξάνονται οι πιθανότητες εξόδου, από την οποία όλα τα μέλη βγαίνουν ζημιωμένα τελικά.

Στη ζώνη του ευρώ, η ευημερία του συνόλου αποτελεί βασική προϋπόθεση για τη σταθερότητα και την ευημερία κάθε μέλους ξεχωριστά. Υπάρχουν λοιπόν ισχυρά επιχειρήματα υπέρ της ενίσχυσης της από κοινού άσκησης της κυριαρχίας στη ζώνη του ευρώ – για τη δημιουργία μιας ουσιαστικής οικονομικής ένωσης. Αυτό δεν σημαίνει μόνο βελτίωση των υφιστάμενων διαδικασιών. Σημαίνει και κοινή διακυβέρνηση, δηλαδή μετάβαση από τον συντονισμό στην κοινή λήψη αποφάσεων, από τους κανόνες στους θεσμούς.

Δεύτερη συνέπεια της απουσίας δημοσιονομικών μεταβιβάσεων είναι ότι οι χώρες πρέπει να επενδύσουν περισσότερο σε άλλους μηχανισμούς ώστε να επιμερίζονται το κόστος των διαταραχών. Ακόμη και σε πιο ευέλικτες οικονομίες, η εσωτερική προσαρμογή δεν θα είναι ποτέ τόσο γρήγορη όσο θα ήταν εάν οι χώρες μπορούσαν να καθορίζουν οι ίδιες τη συναλλαγματική ισοτιμία τους. Ο επιμερισμός του κινδύνου έχει λοιπόν καίρια σημασία προκειμένου η ύφεση να μην αφήνει μόνιμα σημάδια και να μην ενισχύονται οι οικονομικές αποκλίσεις.

Η λύση έγκειται κυρίως στην ενίσχυση της συμμετοχής του ιδιωτικού τομέα στην ανάληψη κινδύνου με την εκβάθυνση της χρηματοπιστωτικής ενοποίησης. Πράγματι, αν επιδιώκουμε να μειωθεί η συμμετοχή του δημόσιου τομέα στην ανάληψη κινδύνου, τότε είναι αναγκαίο να αυξηθεί η αντίστοιχη συμμετοχή του ιδιωτικού τομέα. Καταλυτικός αναμένεται να είναι ο ρόλος μιας τραπεζικής ένωσης για τη ζώνη του ευρώ, η οποία προάγει τη βαθύτερη ενοποίηση του τραπεζικού τομέα. Ομως, ο επιμερισμός του κινδύνου προϋποθέτει επίσης την εκβάθυνση των αγορών κεφαλαίων, ιδίως των αγορών μετοχών. Για αυτόν τον λόγο, πρέπει να επισπεύσουμε τη δημιουργία της ένωσης αγορών κεφαλαίων.

Πάντως, πρέπει να αναγνωρίσουμε τον καίριο ρόλο που διαδραματίζουν οι δημοσιονομικές πολιτικές σε μια νομισματική ένωση. Μια ενιαία νομισματική πολιτική που επικεντρώνεται στη σταθερότητα των τιμών στη ζώνη του ευρώ δεν μπορεί να αντιδράσει σε διαταραχές που επηρεάζουν μόνο μία χώρα ή μία περιφέρεια. Προκειμένου να αποφεύγεται η παρατεταμένη κάμψη της οικονομικής δραστηριότητας σε τοπικό επίπεδο, είναι πολύ σημαντικό οι εθνικές δημοσιονομικές πολιτικές να είναι σε θέση να επιτελούν το σταθεροποιητικό τους έργο.

Για να μην εμποδίζεται η λειτουργία των εθνικών δημοσιονομικών σταθεροποιητών, το κόστος δανεισμού για τις κυβερνήσεις πρέπει να είναι προσιτό σε περιόδους οικονομικών εντάσεων. Απαραίτητη προϋπόθεση για να επιτευχθεί αυτό είναι η ύπαρξη ισχυρού δημοσιονομικού πλαισίου, το οποίο προστατεύει τις χώρες από τη μετάδοση δυσμενών επιδράσεων. Η εμπειρία όμως που αποκομίσαμε από την κρίση μάς έδειξε ότι σε περιόδους σοβαρότατων εντάσεων στις αγορές ακόμη και μια υγιής πρότερη δημοσιονομική κατάσταση δεν είναι σίγουρο ότι θα προσφέρει απόλυτη προστασία από τη μετάδοση επιδράσεων.

Αυτός είναι ένας ακόμη λόγος για τον οποίο χρειαζόμαστε μια οικονομική ένωση: οι αγορές θα ήταν λιγότερο πιθανό να αντιδράσουν αρνητικά σε προσωρινή αύξηση των ελλειμμάτων εάν ήταν πιο σίγουρες για τις μελλοντικές προοπτικές ανάπτυξης. Με τη δέσμευση των κυβερνήσεων για την υλοποίηση διαρθρωτικών μεταρρυθμίσεων, η οικονομική ένωση παρέχει τα εχέγγυα ότι οι χώρες μπορούν πράγματι να απαλλαγούν από το χρέος.

Τέλος, η οικονομική σύγκλιση των χωρών δεν μπορεί να αποτελεί μόνο κριτήριο ένταξης στη νομισματική ένωση ή προϋπόθεση την οποία οι χώρες οφείλουν να πληρούν προσωρινά. Θα πρέπει να αποτελεί προϋπόθεση την οποία οι χώρες πληρούν αδιάλειπτα. Για τον λόγο αυτόν, αν θέλουμε να ολοκληρώσουμε τη νομισματική ένωση, θα πρέπει εν τέλει να ενισχύσουμε περαιτέρω την πολιτική μας ένωση: να καθορίσουμε τα δικαιώματα και τις υποχρεώσεις σε μια νέα θεσμική τάξη πραγμάτων.