Ζούμε στην καλύτερη εποχή της Ιστορίας

Η διακήρυξη, την εποχή του ιού Εμπολα, του Ισλαμικού κράτους και της αναβίωσης του Ψυχρού Πολέμου στην Ουκρανία, ότι τα πράγματα στον κόσμο δεν πάνε και τόσο άσχημα ή τουλάχιστον όσο άσχημα τα δείχνει ο παραμορφωτικός φακός των μέσων ενημέρωσης και των κοινωνικών δικτύων, μπορεί να φαίνεται ως ανοησία ή προβοκάτσια.

Αυτό όμως είπε στα τέλη Αυγούστου ο Μπαράκ Ομπάμα. Σε μια συζήτηση με χρηματοδότες του κόμματός του, στο σπίτι ενός εξ αυτών στα προάστια της Νέας Υόρκης, ο αμερικανός πρόεδρος θέλησε να ανατρέψει την εντύπωση που έχει διαμορφωθεί για μια διαδοχή παγκόσμιων κρίσεων εκτός ελέγχου. Οι συγκρίσεις με το καλοκαίρι του 1914 όταν δύο σφαίρες στο Σαράγεβο προκάλεσαν, προς έκπληξη των πάντων, τον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο, γίνονταν επί εβδομάδες στα διεθνή μέσα.

«Αν παρακολουθήσετε τις ειδήσεις, έχετε την αίσθηση ότι ο κόσμος καταρρέει» είπε ο Ομπάμα. «Και η αλήθεια είναι ότι ο κόσμος βρίσκεται πάντα σε χάος» πρόσθεσε. «Εν μέρει, όπως αντιλαμβανόμαστε τώρα, λόγω των κοινωνικών μέσων και της ικανότητάς μας να παρακολουθούμε πλέον, στις πιο μικρές λεπτομέρειες, τις αντιξοότητες που αντιμετωπίζουν οι άνθρωποι».

Τι έκανε τον Ομπάμα να ελαχιστοποιήσει τη σημασία των πολέμων και των αποκεφαλισμών; «Είναι ο Γ’ Παγκόσμιος Πόλεμος; ‘Η μήπως μόνο το twitter;» αναρωτήθηκε η Μόριν Ντάουντ στην καυστική στήλη της στους «Νιου Γιορκ Τάιμς».
Ωστόσο, πέρα από την εφήμερη – όπως αρμόζει στον ρυθμό των κοινωνικών δικτύων – διαμάχη, τα λόγια του αμερικανού προέδρου αποτέλεσαν το έναυσμα για μια ουσιαστική συζήτηση για την εποχή μας. Βρίσκεται ο κόσμος στο χείλος άλλης μιας αβύσσου όπως το 1914; Ή ζούμε, σύμφωνα με τον Βολταίρο, στον καλύτερο από τους πιθανούς κόσμους; Είναι πιθανό η απάντηση να μην είναι ούτε το ένα ούτε το άλλο; Ή μήπως, όπως περιγράφεται στη διάσημη εισαγωγή της «Ιστορίας Δύο Πόλεων» του Ντίκενς, που αναφέρεται στις παραμονές της Γαλλικής Επανάστασης, μπορεί να είναι η καλύτερη και η χειρότερη εποχή, η ηλικία της σοφίας αλλά και της τρέλας, η εποχή της πίστης και της απιστίας, του φωτός και του σκότους, η άνοιξη της ελπίδας και ο χειμώνας της απελπισίας;

«Λέω συχνά στους νέους στην Αμερική ότι αυτή είναι η καλύτερη στιγμή στηνΙστορία της ανθρωπότητας να γεννηθεί κάποιος, επειδή έχει περισσότερες ευκαιρίες από ποτέ να μάθει ανάγνωση και γραφή, να είναι υγιής και να είναι ελεύθερος να ακολουθήσει τα όνειρά του» δήλωσε ο Ομπάμα τον Σεπτέμβριο σε ομιλία του στη Γενική Συνέλευση του ΟΗΕ.

Είναι λοιπόν η καλύτερη εποχή; Ή η χειρότερη; «Ο Ομπάμα έχει δίκιο» απαντά ο Στίβεν Πίνκερ, πειραματικός ψυχολόγος στο Πανεπιστήμιο Χάρβαρντ και συγγραφέας ενός βιβλίου 700 σελίδων, στο οποίο με τη συντριπτική παράθεση γραφημάτων και στατιστικών προσπαθεί να δείξει ότι η βία έχει μειωθεί και, πράγματι, ο πλανήτης μας δεν ήταν ποτέ τόσο φιλόξενος όσο είναι τώρα. «Είτε το πιστεύετε είτε όχι – και ξέρω ότι η πλειονότητα δεν το πιστεύει – η βία έχει μειωθεί κατά πολύ και τώρα μπορεί να ζούμε την πιο ειρηνική εποχή στην ιστορία της ύπαρξης του είδους μας» αναφέρει στην εισαγωγή του βιβλίου του «Οι άγγελοι μέσα μας». Το βιβλίο κυκλοφόρησε το 2011, αλλά ο Πίνκερ επιμένει ότι τα στοιχεία του αντέχουν παρά τις εξεγέρσεις της Αραβικής Ανοιξης και τον πόλεμο στη Συρία και στο Ιράκ. Σε σύγκριση με το 2012, οι συγκρούσεις αυξήθηκαν το 2013 με αιχμή του δόρατος τη Συρία όπου υπολογίζεται ότι έχουν χάσει τη ζωή τους 200.000 άνθρωποι.

«Ωστόσο ο συνολικός αριθμός των θανάτων παραμένει πολύ χαμηλότερος από τον αντίστοιχο τις δεκαετίες του ’60, του ’70 και του ’80 όταν ο κόσμος ήταν πολύ πιο επικίνδυνο μέρος» τονίζει. Σήμερα όχι μόνο υπάρχουν λιγότερες ένοπλες συγκρούσεις, αλλά έχουν και μικρότερο αριθμό θυμάτων. Ο πόλεμος του Γιομ Κιπούρ μεταξύ του Ισραήλ και αραβικών κρατών που διήρκεσε 20 ημέρες το 1973 στοίχισε τη ζωή σε 12.000 ανθρώπους, έξι φορές περισσότερους από ό,τι η ισραηλινή εισβολή στη Λωρίδα της Γάζας το καλοκαίρι. Στις αρχές της δεκαετίας του ’90 υπήρχαν 50 ένοπλες συγκρούσεις σε ισάριθμα κράτη. Το 2013 ο αντίστοιχος αριθμός ήταν 33.

Σε πρόσφατη εκδήλωση στην Ουάσιγκτον που διοργάνωσε το Εργαστήριο Ιδεών του Ινστιτούτου Κάτο, ο Πίνκερ εξήγησε τους ψυχολογικούς λόγους πίσω από τις αντιλήψεις του. Είμαστε απαισιόδοξοι επειδή έχουμε την τάση να δίνουμε μεγαλύτερη έμφαση στις αρνητικές ειδήσεις από ό,τι στις θετικές. Οπως έλεγε ο τενίστας Τζίμι Κόνορς: «Μισώ να χάνω περισσότερο από ό,τι μου αρέσει να κερδίζω». Ενας άλλος λόγος για την απαισιοδοξία είναι «η ψευδαίσθηση των παλιών καλών ημερών». Οι άνθρωποι «συγχέουν τις αλλαγές κατά τη διάρκεια της ζωής τους με τις αλλαγές στον κόσμο».
Δεν είναι λίγοι εκείνοι που διαφωνούν με τον Πίνκερ και τους άλλους αποστόλους της αισιοδοξίας όπως ο καθηγητής Τζόσουα Γκολντστάιν, συγγραφέας του βιβλίου «Κερδίζοντας τον πόλεμο με τον πόλεμο». «Πράγματι ο αριθμός των νεκρών από πολέμους έχει μειωθεί» λέει η Τανίσα Φάζα, καθηγήτρια Πολιτικών Επιστημών στο πανεπιστήμιο Νοτρ Νταμ της Ιντιάνας. «Το πρόβλημα είναι πως ακριβώς την ίδια περίοδο βλέπουμε ότι εκείνοι που ζητούν βοήθεια από γιατρούς σε εμπόλεμες περιοχές είναι εξίσου πολλοί. Μπορεί η ιατρική να δύναται πλέον να βοηθήσει περισσότερους ανθρώπους να επιβιώσουν, ο αριθμός των τραυματιών όμως παραμένει υψηλός – και αυτό το ποσοστό δεν προσμετράται».

Υπάρχουν ανησυχητικά σημάδια
Ακόμα και οι αισιόδοξοι βλέπουν ανησυχητικά σημάδια. Οι συγκρούσεις στη Συρία και στο Ιράκ, η κρίση στην Ουκρανία, εντάσεις μεταξύ χωρών. «Δεν ξέρουμε αν αυτή η τάση θα συνεχισθεί» παρατηρεί ο Γκολστάιν. «Θα μπορούσαμε να έχουμε έναν παγκόσμιο πόλεμο. Δεν υπάρχει καμία μαγική διαδικασία που να οδηγεί στην παγκόσμια ειρήνη».