Οταν η υγιεινή διατροφή γίνεται εμμονή

Ο όρος ορθορεξία (orthorexia) επινοήθηκε το 1997 από τον δρα Στίβεν Μπράτμαν, έναν ολιστικό παθολόγο στο Κολοράντο, ο οποίος την περιέγραψε ως «εμμονή με την κατανάλωση των σωστών τροφίμων».
Το 2001, ο δρ Μπράτμαν περιέγραψε αναλυτικά την ορθορεξία στο βιβλίο του «Health Food Junkies» και έκτοτε έχουν διεξαχθεί σε Ευρώπη και ΗΠΑ πολλές μελέτες γι’ αυτήν. Παρ’ όλα αυτά, η ορθορεξία παραμένει ακόμα αμφισβητούμενη.

«Να ξεκαθαρίσουμε κάτι: το γεγονός ότι κάποιος προσηλώνεται στην υγιεινή διατροφή για να προασπίσει την υγεία του δεν σημαίνει ότι έχει πρόβλημα ψυχικής υγείας», λέει ο διατροφολόγος Ευάγγελος Ζουμπανέας, ειδικός σε θέματα διαταραχών πρόσληψης τροφής.
Και προσθέτει: «Ευχής έργον θα ήταν να έτρωγαν όλοι υγιεινά και να εντάσσουν στο διαιτολόγιό τους τρόφιμα με ευεργετικές ιδιότητες – κι εγώ το κάνω. Οποιος προσέχει στην καθημερινότητά του τι τρώει και επιλέγει υγιεινές τροφές, αλλά άνετα κάνει παρεκκλίσεις στις κοινωνικές εκδηλώσεις ή σε ειδικές περιστάσεις, δεν έχει πρόβλημα. Οι συμπεριφορές που φτάνουν σε σημείο υστερίας είναι αυτές που υποκρύπτουν ψυχολογικό πρόβλημα».

Μαζί του συμφωνεί ο κλινικός διαιτολόγος – βιολόγος Χάρης Δημοσθενόπουλος, προϊστάμενος στο Τμήμα Διατροφής του Λαϊκού Νοσοκομείου της Αθήνας. «Πρόβλημα υπάρχει μόνο όταν η υγιεινή διατροφή αποκτά κεντρικό ρόλο στη ζωή και της αφιερώνει κάποιος πολύ χρόνο και προσοχή, όταν η παρέκκλιση από το υγιεινό διαιτολόγιο είναι αδιανόητη ή/και αιτία τύψεων και αυτοτιμωρίας (λ.χ. με μια πολύ αυστηρή δίαιτα τις επόμενες μέρες) και όταν οργανώνει το άτομο την καθημερινότητά του γύρω από τη διατροφή του, απομακρύνοντας σταδιακά τους ανθρώπους γύρω του».

Κίνδυνος ανορεξίας

Οι πάσχοντες από ορθορεξία «τρώνε ολοένα πιο υγιεινά, πιο βιολογικά, πιο στερητικά, αφαιρώντας ολοένα περισσότερο την απόλαυση από το φαγητό τους, διότι η διατροφή έχει ως μοναδικό σκοπό τη διαφύλαξη της υγείας», συνεχίζει ο κ. Δημοσθενόπουλος. «Ομως σούπερ τρόφιμα δεν υπάρχουν. Σαφώς υπάρχουν ευεργετικά τρόφιμα, όπως υπάρχουν και επιβλαβή, αλλά αυτό δεν σημαίνει πως όποιος τρώει μόνο ευεργετικά τρόφιμα εξασφαλίζει την υγεία μέχρι τα βαθιά του γηρατειά».

Η κύρια ανησυχία των ειδικών όσον αφορά την ορθορεξία είναι ότι μπορεί να οδηγήσει σε κάποια από τις σοβαρές διαταραχές πρόσληψης τροφής, όπως η νευρογενής ανορεξία. Στην πραγματικότητα, «η έντονα στερητική φύση της ορθορεξίας εύκολα μπορεί να εξελιχθεί σε ανορεξία», σύμφωνα με το Εθνικό Κέντρο Διαταραχών Πρόσληψης Τροφής (NCED) της Βρετανίας.

«Η αλήθεια είναι ότι η νευρογενής ανορεξία εμπεριέχει στοιχεία ορθορεξίας, αφού το πρώτο βήμα της είναι επιλογή υγιεινών, λάιτ τροφίμων», λέει ο κ. Ζουμπανέας. «Η αιφνίδια απόφαση μίας έφηβης συνήθως 13 έως 17 ετών και σπανιότερα ενός εφήβου να αρχίσει να ασχολείται υπερβολικά πολύ με την υγιεινή διατροφή, να ενημερώνεται διαρκώς γι’ αυτήν ή/και μια μέρα να δηλώνει “είμαι χορτοφάγος και δεν ξανατρώω τίποτα ζωικό”, πρέπει να αποτελεί καμπανάκι κινδύνου για την οικογένεια. Δηλώσεις του τύπου “δεν θα τρώω κρέας, αλλά θα τρώω ψάρι, θαλασσινά και πουλερικά” είναι ήπιες, αλλά το “κόβω όλα τα ζωικά” είναι ανησυχητικό όταν μιλάμε για εφήβους».

Την άποψη αυτή ενστερνίζεται ο δρ Μπράτμαν, ο οποίος στο βιβλίο του γράφει πως η ορθορεξία συχνά υποκρύπτει νευρογενή ανορεξία, αν και στην ορθορεξία το (φαινομενικό) ζητούμενο δεν είναι η απώλεια βάρους αλλά η διαφύλαξη της υγείας και το (φαινομενικό) όπλο δεν είναι η ποσότητα της τροφής, αλλά η ποιότητά της.

Ενα από τα μεγαλύτερα προβλήματα με την ορθορεξία είναι ότι οι πάσχοντες δεν πιστεύουν ότι χρειάζονται βοήθεια διότι, αφενός είναι περήφανοι για τις διατροφικές επιλογές τους, αφετέρου δεν πιστεύουν ότι πρέπει να μάθουν να τρώνε «φυσιολογικά» αφού θεωρούν επιβλαβές το «φυσιολογικό» φαγητό. Σε κάθε περίπτωση, όμως, «η ορθορεξία δεν μπορεί να αντιμετωπιστεί μόνο με έναν διαιτολόγο διότι οι ασθενείς είναι δογματικοί στις απόψεις τους περί διατροφής», λέει ο κ. Δημοσθενόπουλος. «Αν συνεπώς παραδεχτεί κάποιος ότι έχει πρόβλημα, τότε είναι απαραίτητη η ψυχολογική στήριξη».