Η «Συντεχνία Θεάτρου»

Ο οργανισμός που επέδρασε καταλυτικά στη θεατρική ζωή της Αμερικής για πάνω από σαράντα χρόνια.

Αν από ιστορική ευσυνειδησία ή απλή περιέργεια θελήσουμε να εξακριβώσουμε τη χρονολογία της γέννησης του αμερικανικού θεάτρου, θα υποχρεωθούμε να ανατρέξουμε στην περίοδο του Πρώτου Παγκοσμίου Πολέμου.

Η γέννηση του αμερικανικού θεάτρου είναι, ως ένα σημείο, συνδεδεμένη με το Πανεπιστήμιο του Χάρβαρντ, όπου εκείνον τον καιρό μερικοί σπουδαστές της Δραματικής του Σχολής, με καθηγητή των Τζωρτζ Πηρς Μπαίηκερ, είχαν δημιουργήσει ένα πειραματικό εργαστήριο για να μελετήσουν τις δυνατότητες και τις ανάγκες της σκηνικής τέχνης από τα παλιά χρόνια ώς τις μέρες μας. Ωστόσο, η γέννηση και η ωρίμανση του αμερικανικού θεάτρου δεν οφείλονται σε καμία αποκλειστική θεωρία ή κίνηση. Αν όμως θελήσουμε, πλάι στις διαφορετικές επιδράσεις και προσπάθειες που οδήγησαν στη σημερινή του εξέλιξη, να βρούμε ποια ομάδα έπαιξε τον σπουδαιότερο ίσως ρόλο προς αυτή την κατεύθυνση, θα πρέπει να σταματήσουμε στη «Συντεχνία Θεάτρου» (The Theater Guild) – τον οργανισμό που δεσπόζει  στη θεατρική ζωή της Αμερικής πάνω από σαράντα χρόνια και που ένα περιοδεύον τμήμα του, ο αμερικανικός «Θίασος Ρεπερτορίου», θα παρουσιάσει την προσεχή εβδομάδα από τη σκηνή του Βασιλικού Θεάτρου Αθηνών τρία από τα πιο αντιπροσωπευτικά έργα της μεταπολεμικής δραματικής παραγωγής των Ηνωμένων Πολιτειών.

Η απαρχή

Η «Συντεχνία Θεάτρου» ιδρύθηκε το Δεκέμβριο του 1918 από τον Λώρενς Λάνγκνερ με σκοπό την προώθηση των νέων ταλέντων σε κάθε τομέα της θεατρικής έκφρασης, αλλά και την ανύψωση της δραματικής τέχνης στο επίπεδο της γενικής πνευματικής στάθμης του  έθνους. Το ξεκίνημα ήταν εξαιρετικά δύσκολο, αλλά παρ’ όλες τις πρακτικές και ηθικές αντιξοότητες, η «Συντεχνία» κατόρθωσε να επιζήσει και με τον καιρό να εξελιχθεί σ’ έναν από τους σοβαρότερους θεατρικούς οργανισμούς των Ηνωμένων Πολιτειών. Στην αρχή όταν η εγχώρια δραματική παραγωγή ήταν σχεδόν ανύπαρκτη, η «Συντεχνία» στράφηκε αποκλειστικά προς τους Ευρωπαίους συγγραφείς και πρώτη αυτή έφερε σε συστηματική επαφή το αμερικάνικο κοινό με τα έργα του Στρίντμπεργκ, του Ιψεν, του Τσέχωφ, του Τολστόι, του Πιραντέλο, του Σω και πολλών άλλων. Λίγα χρόνια αργότερα, με το ανέβασμα της «Αθροιστικής Μηχανής» του Ελμερ Ράις, στα 1923, και του «Ηξεραν τι ήθελαν» του Σίντνεϋ Χάουερντ, στα 1924, η «Συντεχνία» έδειξε στους νέους Αμερικανούς συγγραφείς τον δρόμο που έπρεπε να ακολουθήσουν για να δημιουργήσουν ένα γνήσιο αμερικανικό θέατρο, ξεφεύγοντας από τις ευρωπαϊκές εμπνεύσεις και μεθόδους που, μεταφυτευμένες άκαιρα σε μια διαφορετική πραγματικότητα ζωής, όχι μόνο ενόθευαν την αλήθεια της έκφρασης, αλλά και παραμόρφωναν την καθαρότητα του αρχικού οράματος των συγγραφέων.

Η επιτυχία

Καθώς περνούσαν τα χρόνια, με την εξασφάλιση ιδιόκτητης στέγης και με την κατά καιρούς στενή συνεργασία διασήμων ηθοποιών – όπως ο Λυν Φονταίν, η Ελεν Χαίηζ, ο Αλφρεντ Λαντ, ο Εντουαρντ Ρόμπινσον – ή συγγραφέων με παγκόσμια φήμη – όπως ο Ευγένιος Ο’ Νηλ και ο Μπέρναρντ Σω – η «Συντεχνία Θεάτρου», αγνοώντας τις δικαιολογημένες ώς ένα σημείο επικρίσεις των νεότερων για συντηρητισμό και προσκόλληση στην παράδοση, συνέχιζε με την ίδια επιτυχία τον δρόμο που είχε αρχίσει. Στο διάστημα της δεκαετίας 1930-1940, που ήταν περίοδος γενικών ανακατατάξεων στην αμερικανική ζωή, η «Συντεχνία», ξεπερνώντας τις δυσκολίες των καινούργιων αντιλήψεων, κατόρθωσε να διατηρήσει το κύρος της και εξακολούθησε να διαδραματίζει βασικό ρόλο στη θεατρική ζωή και κίνηση της Αμερικής. Εκτός από έναν καινούργιο συγγραφέα, τον Ουίλιαμ Σαρόγιαν, που παρουσίασε το 1939, η «Συντεχνία Θεάτρου» δημιούργησε στο διάστημα αυτό ένα νέο θεατρικό είδος σε αντικατάσταση του παλιού Θεάτρου Ποικιλιών: τη Μουσική Κωμωδία. Οι περίφημες μουσικές κωμωδίες «Πόργκυ και Μπες» του Τζωρτζ Γκέρσουιν και «Οκλαχόμα» των Ρίτσαρντ Ρότζερς και Οσκαρ Χαμμερστάιν, παίχτηκαν για πρώτη φορά από θιάσους της «Συντεχνίας» και δημιούργησαν μια παράδοση που, ξεκινώντας από τις Ηνωμένες Πολιτείες, έχει αρχίσει να κατακτά έδαφος και σ’ άλλες χώρες του κόσμου.

Μετά τον Πόλεμο

Με το τέλος του Δευτέρου Παγκοσμίου Πολέμου καινούργιες μορφές άρχισαν να εμφανίζονται στο θεατρικό στερέωμα της Αμερικής. Η «Συντεχνία», με την αίσθηση και την πείρα της εδραιωμένης της πια παράδοσης, δεν άργησε ν’ αντιληφθεί τα πραγματικά ταλέντα και στα 1945 παρουσίασε για πρώτη φορά στο Μπρόντγουαιη τον «Γυάλινο Κόσμο», του Τέννεση Ουίλλιαμς και το «Ηταν όλοι τους παιδιά μου», του Αρθουρ Μίλλερ, για να συνεχίσει τον μεθεπόμενο χρόνο την προώθηση των δύο καινούργιων Αμερικανών συγγραφέων με το «Λεωφορείο ο Πόθος» του πρώτου και με τον «Θάνατο του Εμποράκου» του δεύτερου. Λίγα χρόνια αργότερα, «η Συντεχνία» παρουσίασε έναν νεότερο σημαντικό συγγραφέα, τον Ουίλιαμ Ινγκ, με δύο από τα πρώτα έργα του: το «Γύρνα πάλι μικρή Σίμπα» και «Πικ-νικ».

Ο «Θίασος Ρεπερτορίου»

Φέτος, έπειτα από σαράντα δύο χρόνια πλούσιας και αποδοτικής ιστορίας, η «Συντεχνία Θεάτρου», θέλοντας ίσως να εξοφλήσει ένα πνευματικό της χρέος, αποφάσισε να στείλει στις κυριότερες ευρωπαϊκές πρωτεύουσες τον αμερικανικό «Θίασο Ρεπερτορίου», για να δείξει στο θεατρόφιλο κοινό του Παλαιού Κόσμου τις καλλιτεχνικές επιτεύξεις της αμερικανικής σκηνής και να του γνωρίσει από πρώτο χέρι τρία χαρακτηριστικά έργα του μεταπολεμικού δραματολογίου των Ηνωμένων Πολιτειών. Τα έργα είναι το «Με τα δόντια» του Θόρντον Ουάιλντερ, «Ο Γυάλινος Κόσμος» του  Τέννεση Ουίλλιαμς και «Η θαυματουργός» του Ουίλιαμ Γκίμπσον.

Ο Θόρντον Ουάιλντερ είναι από τις ισχυρότερες πνευματικές μορφές της σημερινής Αμερικής. Γεννημένος στα 1897, ανήκει σε μια γενεά που δεν θα ήταν παράδοξο αν λέγαμε ότι ωρίμασε εκτός χρόνου αλλά και εκτός θεάτρου. Ποιητής, μυθιστοριογράφος, δοκιμιογράφος, φιλόσοφος, δοκίμασε να φέρει στο θέατρο κάτι από την ενατενιστική διάθεση και την πειθαρχημένη εγκαρτέρηση του ακέραιου ανθρώπου, χωρίς ωστόσο ν’ αγνοήσει τις απαιτήσεις της εποχής και τα δεδομένα της σύγχρονης επιστήμης. Και μ’ όλο που σε κανένα σχεδόν από τα έργα του δεν μένει πιστός στην κλασική δραματουργική παράδοση, δύσκολα θα μπορούσε να θεωρηθεί αναμορφωτής, αλλά μάλλον, όπως λέει και ο ίδιος, «ένας που ξαναβρίσκει λησμονημένα αγαθά παραμερίζοντας τα ενοχλητικά παλιοκούρελα που τα σκεπάζουν». Το «Με τα δόντια», γραμμένο λίγο πριν από την είσοδο της Αμερικής στον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο, είναι αρκετά επηρεασμένο από το «Finnegan’s Wake» του Τζαίημς Τζόυς και, μέσα από τα συναισθήματα και τις αντιδράσεις των μελών μιας απλής οικογένειας, προσπαθεί να πραγματοποιήσει την ενότητα του ιστορικού και προϊστορικού χρόνου με την αιώνια κάθε φορά επάνοδο καθολικών ψυχολογικών κινήτρων. Το έργο είναι ήδη γνωστό στο ελληνικό κοινό από την παράσταση που έδωσε πριν από μερικά χρόνια το «Θέατρο Τέχνης».

Παγκόσμια φήμη

Ο Τέννεση Ουίλλιαμς, ο περισσότερο ένδοξος από τους συγγραφείς που θα παρουσιάσει ο αμερικανικός «Θίασος Ρεπερτορίου», θεωρείται ο πιο προικισμένος σήμερα δραματογράφος των Ηνωμένων Πολιτειών και η φήμη του είναι παγκόσμια. Γεννημένος στα 1914 και μεγαλωμένος στην «αμαρτωλή» ατμόσφαιρα της Νέας Ορλεάνης, κατόρθωσε σαν συγγραφέας να μεταμορφώσει τη ρομαντική μελαγχολία του Αμερικανικού Νότου και τις προσωπικές του διαψεύσεις από τη ζωή σε αγωνία και νόημα ενός ολόκληρου πολιτισμού. Οι ήρωές του, και περισσότερο οι ηρωίδες του, με τις γκρεμισμένες ελπίδες και την παράλογη συμπεριφορά της διχασμένης τους προσωπικότητας, χάρη στην απαράμιλλη πλαστική δύναμη και ευαισθησία του δημιουργού τους, δεν παραμένουν ούτε στιγμή ατομικές περιπτώσεις αλλά ενσαρκώνουν την καθολική φθορά – και διαφθορά – της σημερινής εποχής κερδίζοντας έτσι τελικά και τη μόνη δικαίωσή τους. Ο «Γυάλινος Κόσμος», όσο κι αν είναι ένα από τα λιγότερο βίαια έργα του Ουίλλιαμς, δεν παύει ωστόσο να είναι και ένα από τα πιο «καταστρεπτικά» του, που τα περισσότερα έχουν ήδη παιχτεί κατά καιρούς στην Ελλάδα.

Ο Ουίλιαμ Γκίμπσον γεννήθηκε τον ίδιο χρόνο με τον Ουίλλιαμς αλλά δεν κέρδισε με την ίδια ευκολία και ταχύτητα τη φήμη του θεατρικού συγγραφέα. Εγινε γνωστός στο ευρύτερο κοινό μόλις πριν από τρία χρόνια με το έργο του «Two for the Seesaw» που παίχτηκε αργότερα και στην Ελλάδα με τον άσχετο τίτλο «Το παιγνίδι της μοναξιάς». Αντίθετα από τους δύο προηγούμενους συναδέλφους του, ο Γκίμπσον μένει περισσότερο πιστός στη δραματουργική παράδοση του παρελθόντος αλλά η αρχιτεκτονική συμμετρία, ο άνετος διάλογος και η αλήθεια των χαρακτήρων κάνουν τα έργα του εύκολα κατανοητά και αγαπητά στο κοινό. Η «Θαυματουργός», γραμμένη αρχικά για την τηλεόραση και μεταφερμένη με αρκετές μετατροπές στη σκηνή, δεν έχει ίσως τις αρχιτεκτονικές αρετές του προηγούμενου έργου του Γκίμπσον, η συγκίνηση όμως που μεταδίδει είναι δυνατή και αληθινή. Η πραγματική ιστορία της μικρής κωφάλαλης και τυφλής Ελεν Κέλερ, που μέσα στο σκοτεινό κόσμο της αντιμετωπίζει και τελικά δαμάζεται από την Αννι Σάλλιβαν, τη δασκάλα της, δεν παραμένει απλή βιογραφική αναπαράσταση, αλλά, με τον τρόπο που τη χειρίζεται ο συγγραφέας, αγγίζει τα μυστικά βάθη της ανθρώπινης ψυχής – εκεί όπου γεννιούνται όλες οι τραγωδίες κι όλοι οι θρίαμβοι.